Frakcje w umyśle

· Thanissaro Bhikkhu · Medytacje 4

Thanissaro Bhikkhu przedstawia umysł jako komitet różnych, często sprzecznych głosów i pokazuje, jak medytacja oddechu pomaga wzmacniać te, które kierują się uważnością, czujnością i troską o konsekwencje działań. Przyjemny, wyraźnie odczuwalny w ciele oddech daje oparcie, dzięki któremu można obserwować nieumiejętne impulsy i nie ulegać im. Wspierane przez wstyd moralny i obawę przed skutkami zła, umiejętne części umysłu mogą stopniowo uczyć pozostałe współpracy, rozwijając wewnętrzną zgodę i zdolność radzenia sobie z trudnościami bez przysparzania sobie cierpienia.

Nagranie

Pobierz MP3

Tekst mowy

Kiedy zatrzymujesz się, by przyjrzeć się swojemu umysłowi, zaczynasz zdawać sobie sprawę, że działa w nim cały komitet: mnóstwo różnych opinii, mnóstwo różnych zamiarów. Widać to szczególnie wtedy, gdy próbujesz uspokoić umysł. Jedna jego część postanawia skupić się na oddechu, ale inne chcą zajmować się czymś innym i nie mają ochoty poświęcać uwagi czemuś tak zwyczajnemu jak oddech. Na początku musisz więc nauczyć się wzmacniać tę stronę umysłu, która chce przy nim pozostać.

Możesz to robić na wiele sposobów. Po pierwsze, możesz przypominać sobie, po co tu jesteś i jakie korzyści może przynieść pozostawanie przy oddechu: rozwijasz uważność, rozwijasz skupienie, a kiedy skupienie staje się silne, umysł zyskuje poczucie wewnętrznego spokoju. Rozwijasz czujność: zaczynasz znacznie wyraźniej dostrzegać własne działania i rozumieć wagę ich konsekwencji. To ważne, ponieważ stanowi podstawę uważnej troski. A uważna troska jest tak ważna, że była tematem ostatnich słów Buddhy. „Miejcie się na baczności” – powiedział. Kiedy praktykujesz, musisz zachowywać ostrożność. Musisz kierować się uważną troską. Nie możesz popadać w samozadowolenie. Twoje działania mają bowiem znaczenie.

Pomyśl o tym: Buddha mógł poświęcić ostatnie słowa czemuś wspaniałemu czy wzniosłemu: Nibbānie, bezgranicznemu współczuciu albo pustce. Zamiast tego skupił się na uważnej trosce – na zasadzie, że twoje działania mają znaczenie i musisz uważać na to, co robisz, ponieważ działania mogą prowadzić cię w najróżniejszych kierunkach. Przynoszą skutki.

Kiedy więc medytujesz, przypominaj sobie, że jesteś tu po to, by nauczyć się znacznie wyraźniej widzieć, co dzieje się w twoim umyśle. Im pewniej i bardziej nieprzerwanie potrafisz pozostawać przy oddechu, tym wyraźniej dostrzegasz wszystkie subtelne rozgrywki polityczne w umyśle: tę jego część, która chce kierować się uważną troską, i te, które tego nie chcą. W końcu jest tam wiele różnych głosów, wiele różnych stanowisk w każdej sprawie, a nie tylko dwa. Kiedy zatem siadasz, by pozostać przy oddechu, przygotuj się: wiele innych głosów będzie ciągnąć cię w różnych kierunkach. To normalne. Nie zniechęcaj się. Staraj się wzmacniać dobre głosy, dbając o to, by oddech był przyjemny, tak aby samo siedzenie tutaj i oddychanie od razu przynosiło poczucie swobody i dobre samopoczucie. Przyjemnie jest robić wdech, przyjemnie jest robić wydech. Nie musisz wymuszać oddechu, nie musisz go wstrzymywać, nie musisz liczyć. Pozwól, by wdechy i wydechy następowały w takim rytmie, jaki jest przyjemny dla ciała. Jeśli rytm ciągle się zmienia, to w porządku – o ile jest przyjemny. Uważnie śledź każdy oddech. Dbaj o to, by zarówno wdech, jak i wydech były odpowiednie dla ciała.

W miarę jak to robisz, stajesz się coraz bardziej wrażliwy, a to oznacza, że możesz działać coraz precyzyjniej. Im większa jest twoja precyzja i wrażliwość, tym bardziej oddech przyciąga twoją uwagę. Tym łatwiej ci tutaj pozostać, dzięki czemu uważna i czujna frakcja umysłu nabiera siły. Nie daje się już tak łatwo wyrzucić. Zwykle, kiedy frakcje chciwości, gniewu i złudzenia przejmują władzę w umyśle, wyrzucają uważność i czujność; nie chcą, żeby ktokolwiek patrzył im na ręce. Przypomina to polityków omawiających korupcyjny układ: nie chcą dziennikarzy w pokoju; nie chcą, żeby ktokolwiek widział lub słyszał, co robią.

Zauważasz to, kiedy jakaś część umysłu chce zrobić coś nieumiejętnego, choć wie, że nie powinna: próbuje wyrzucić twoją czujność, wyrzucić twoją uważność. Nie chce słuchać tego, co mają do powiedzenia. Dzięki temu może potem zrobić to, co zamierzała. Jeśli jednak uważność i czujność mocno zakorzenią się tutaj, w chwili obecnej, mogą nie ustąpić. Mogą stanąć na drodze każdej nieumiejętnej decyzji.

Dlatego tak ważne jest, by nadal trzymać się oddechu i pozwalać, żeby był przyjemny i wyraźnie odczuwalny w różnych częściach ciała. W ten sposób ćwiczysz uważność i czujność, aby nabierały siły. Skupiaj się na oddechu wszędzie tam, gdzie możesz go wyczuć. Następnie pozwól, by różne odczucia związane z oddychaniem połączyły się ze sobą, tak aby wszędzie było przyjemnie. Daje to uważności i czujności naprawdę solidne oparcie, miejsce, w którym mogą się zadomowić. W ten sposób możesz wykorzystać na swoją korzyść fakt, że umysł jest komitetem. Innymi słowy, kiedy chciwość, gniew i złudzenie grożą przejęciem władzy w umyśle, nie opanowują go całego. Jest w tym komitecie inna frakcja, która mówi: „Nie. Nie chcemy iść w tym kierunku, ponieważ wiemy, że nie należy tego robić”.

Nazywa się to poczuciem wstydu moralnego i moralną obawą: lękiem przed konsekwencjami zła. Zwykle nie lubimy słyszeć słowa „wstyd”, ale ważne jest, byśmy rozumieli, co Buddha miał na myśli, używając tego słowa. Nie chodzi o to, by wstydzić się siebie; chodzi o wstyd na samą myśl o zrobieniu czegoś, czego, jak wiesz, nie powinieneś robić. Zdajesz sobie sprawę, że byłoby to poniżej twojej godności. W tym sensie wstyd moralny wynika nie z niskiego, lecz z wysokiego poczucia własnej wartości. Wiesz, że nie należy robić takich rzeczy. Nie jesteś kimś, kto naprawdę chce je robić. Kiedy więc uważność i czujność są po twojej stronie, to poczucie wstydu moralnego staje się ważnym strażnikiem umysłu, strażnikiem twojej przyszłości.

Podobnie jest z moralną obawą, z lękiem przed konsekwencjami czynienia zła: to umiejętny rodzaj lęku. Jest mądry. Nieumiejętna część umysłu mówi: „Nie obchodzi mnie, jakie będą długofalowe konsekwencje. Chcę przyjemności teraz. Zdobędę zysk od razu i ucieknę”. Ale moralna obawa spogląda w przyszłość i mówi: „Nie chcę iść w tym kierunku. Nieważne, ile przyjemności może mi to teraz sprawić – nawet jeśli ucieknę, nie uniknę konsekwencji”.

Kiedy więc uważność i czujność zdobędą ten przyczółek w chwili obecnej i będą potrafiły pozostać tutaj, przy oddechu, poczucie wstydu moralnego i moralna obawa przyjdą im z pomocą. Wzmocnią twoją uważną troskę, pomogą ci nie popadać w samozadowolenie, wzmocnią dobrych członków komitetu, dobre frakcje umysłu. Masz miejsce, w którym wszystkie mogą się zjednoczyć i działać zgodnie.

Wcześniej dobrzy członkowie komitetu byli rozproszeni. Nie współpracowali ze sobą. Jak kolibry przy karmniku, które nie potrafią połączyć sił, by odpędzić większego ptaka, przegrywali z innymi, silniejszymi frakcjami – nieumiejętnymi frakcjami komitetu. Teraz jednak dałeś im zakątek umysłu, z którego nie ustępują, w którym nabierają siły i zaczynają przejmować władzę. Kiedy ją przejmą, nie oznacza to, że będą źle traktować drugą stronę. W istocie, w miarę jak ci umiejętni członkowie komitetu przejmują władzę, cały komitet uczy się żyć ze sobą w coraz większej zgodzie.

Ten zakątek umysłu pomaga ci spojrzeć na umysł z dystansu, zobaczyć go takim, jaki jest, i dostrzec, co idzie nie tak. Bez niego jesteś całkowicie zanurzony w nieumiejętnych stanach i nie widzisz żadnego wyjścia. Jeśli jednak przypominasz sobie, że umysł jest komitetem, to nawet kiedy pojawiają się w nim nieumiejętne stany, pamiętasz, że jakaś część ciebie nadal może obserwować, pozostawać uważna i czujna. Opierając się na oddechu, zyskujesz lepszą perspektywę: nie jesteś już wyłącznie w swojej głowie; jesteś również w swoim ciele. To pozwala ci wyjść poza nieustanny ruch myśli w umyśle. Właśnie ta odrębna perspektywa pozwala umysłowi ćwiczyć samego siebie.

Jak powiedział Buddha, umysł musisz ćwiczyć sam. Inni nie mogą zrobić tego za ciebie. Mogą wskazać drogę, ale właściwą pracę musisz wykonać „ty”. Wydaje się, że tkwi w tym paradoks. Gdyby umysł był jedną, zwartą całością, nie mógłby nauczyć samego siebie niczego nowego. Gdyby był skalany, byłby skalany całkowicie i nie mógłby sam uporządkować swojego postępowania. To założenie leży u podstaw poglądu, że nie możemy wykonać tej pracy sami, że potrzebujemy pomocy z zewnątrz i musimy polegać na jakiejś innej, zewnętrznej mocy. W rzeczywistości jednak jest w tobie wiele różnych „ja”, wiele różnych umysłów w jednym umyśle. Kiedy nauczysz się wykorzystywać ten fakt na swoją korzyść – wzmacniając dobre głosy i nie pozwalając, by zostały wyparte, gdy pojawiają się nieumiejętne stany – odkryjesz, że umysł może ćwiczyć samego siebie. Innymi słowy, dobrzy członkowie komitetu mogą połączyć siły i zacząć szkolić tych mniej umiejętnych, bardziej krótkowzrocznych, ucząc ich patrzeć na sprawy w dłuższej perspektywie.

W ten sposób możesz doprowadzić umysł do poczucia jedności, gdy wszystkie jego frakcje zdadzą sobie sprawę, że poddanie się temu treningowi leży w ich najlepszym interesie. Zaczynają współpracować, zamiast działać w sprzecznych kierunkach. To daje umysłowi siłę. Jeśli postanowi podjąć się jakiegoś zadania, doprowadzi je do końca. Jeśli stanie w obliczu bólu i trudności, wszystkie jego części będą współpracować, abyś nie przysparzał sobie cierpienia.

Oto niektóre korzyści płynące z uczenia umysłu, by pozostawał przy oddechu. Jeśli trudno ci przy nim pozostać, jeśli jeszcze nie potrafisz sprawić, by był przyjemny, przynajmniej przypominaj sobie, że zmierzasz we właściwym kierunku. Pracujesz tu nad ważnymi umiejętnościami. Choć ich rozwijanie może wymagać czasu, będzie to czas dobrze zainwestowany, dobrze wykorzystany – niezależnie od tego, ile go potrzeba. To przekonanie pozwoli ci przetrwać trudne okresy i przypomni ci, że nie zawsze tak będzie: to tylko przejściowe trudności. Jeśli wytrwasz w treningu, rozwiniesz te cechy umysłu, które na początku wydają się dość słabe – uważność i czujność mogą sprawiać wrażenie czegoś bardzo zwyczajnego i krótkotrwałego. Kiedy jednak nauczysz je współpracować, odkryjesz, że nabierają siły, której wcześniej nie potrafiłbyś sobie wyobrazić.

Źródło i licencja

Oryginalny tytuł
Factions in the Mind
Licencja
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)
Nota
Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.