Jak być samemu

· Thanissaro Bhikkhu · Medytacje 4

Umiejętność bycia samemu polega na dbaniu o własny umysł, a nie tylko na odosobnieniu. Thanissaro Bhikkhu pokazuje, jak medytacja oddechu i Właściwy Pogląd pomagają nabrać dystansu do nastrojów, nie utożsamiać się z nimi i oceniać je według skutków, do których prowadzą. Praktyka obejmuje rozweselanie i stabilizowanie umysłu oraz zastępowanie nieumiejętnych stanów bardziej pomocnymi — z wykorzystaniem nieszkodliwej przyjemności, życzliwego humoru i inspirujących rozmyślań. Ucząc się samodzielnie utrzymywać równowagę, stajemy się także źródłem stabilności dla innych.

Nagranie

Pobierz MP3

Tekst mowy

W naszej kulturze nie mamy zbyt wiele wprawy w byciu samemu, choć współczesna kultura zachodnia wyróżnia się tym, jak wiele prywatności zapewnia w domach. Od XIX wieku ludzie na Zachodzie śpią w osobnych sypialniach częściej niż kiedykolwiek wcześniej w historii czy w jakiejkolwiek innej kulturze. Można by sądzić, że pomaga nam to rozwijać umiejętność przebywania z samym sobą. Jednak bardzo rzadko tak się dzieje. Kiedy jesteś sam w swoim pokoju, tak naprawdę nie jesteś sam. W XIX wieku, gdy ludzie zaczęli mieszkać w osobnych sypialniach, sprzedaż powieści gwałtownie wzrosła. Teraz, w XXI wieku, mają w pokojach najrozmaitszych towarzyszy: książki, czasopisma, telewizję czy internet. Otoczeni tymi wszystkimi hałaśliwymi towarzyszami, nie mamy więc zbyt wiele wprawy w byciu samemu i dbaniu o siebie.

Fragment, który przed chwilą recytowaliśmy – „Obym z łatwością dbał o siebie” – nie odnosi się jedynie do fizycznego komfortu. Oznacza także uczenie się, jak dbać o własny umysł i przywracać mu równowagę. To jeden ze skarbów, które oferują nauki Buddhy: dają nam wskazówki, jak dbać o siebie, jak być samemu i nie zwariować, jak nie tracić równowagi, jak samodzielnie korygować swoje postępowanie i sobą kierować.

Kilka lat temu, gdy ukazała się książka „Wszystko za życie”, uderzyło mnie, jak bardzo jej bohater musiał na nowo wynajdywać koło Dhammy, próbując zrozumieć, jak żyć autentycznie i jak przebywać samotnie w dziczy, mając za towarzysza jedynie własny umysł. Nie miał wielu dobrych źródeł, z których mógłby czerpać: kilka książek – trochę Thoreau, trochę Tołstoja – i mnóstwo pomysłów, z których większość nie została sprawdzona w praktyce. Nie mogłem się oprzeć myśli, że gdyby urodził się w Tajlandii, być może by nie zginął. Istnieje tam bowiem cała tradycja – nauki Buddhy – stanowiąca skarbnicę mądrości o tym, jak być samemu. A Saṅgha daje możliwość uczenia się bezpośrednio od ludzi, którzy spędzili wiele czasu samotnie, prowadząc życie z jasno określonym celem, i dzięki temu stali się silniejsi.

Warto więc sięgać do nauk Buddhy nie tylko po techniki medytacyjne, lecz także po wskazówki dotyczące postaw potrzebnych do dbania o siebie. Techniki rzeczywiście są ważne. Pozwalają ci dobrze ocenić, jak sobie radzisz, kiedy jesteś sam. Dają ci coś konkretnego do zrobienia, zadanie, na którym możesz się skupić, aby na dłuższą metę mieć poczucie celu, a w chwili obecnej doświadczać dobrego samopoczucia dzięki pozostawaniu z oddechem. Uczysz się przynajmniej tego, jak za pośrednictwem ciała radzić sobie z każdym stanem umysłu, który się pojawia i cię przytłacza. Wszystkie stany umysłu wpływają na oddech, ale oddech również może wpływać na nie. Jeśli nie postępujesz umiejętnie, może powstać błędne koło. Zaczynasz oddychać w dziwny sposób, co wprawia cię w zły nastrój. Zły nastrój sprawia z kolei, że oddech staje się jeszcze dziwniejszy, i tak pogrążasz się coraz bardziej.

Stosowanie technik medytacji oddechu to jeden ze sposobów przerwania tych błędnych kół. Daje ci możliwość wpływania na stan własnego umysłu. Ważne jest jednak także korzystanie z Właściwego Poglądu, gdy uczysz się nabierać dystansu do swojego stanu umysłu i go oceniać. Po pierwsze, Właściwy Pogląd pozwala ci dostrzec, gdzie twoje myślenie zboczyło z drogi. Po drugie, pozwala ci zrozumieć, że nie musisz pogrążać się w nastroju. Jedną z podstawowych zasad Właściwego Poglądu jest zasada kammy, a jedną z zasad kammy jest to, że w chwili obecnej mamy swobodę wyboru. Jednak właśnie tutaj przeszkadzają nam błędne poglądy naszej kultury. Skłonni jesteśmy uważać, że nasze nastroje są naszym prawdziwym „ja”. Nie ufamy zbytnio własnym myślom, ponieważ wiemy, że przejęliśmy wiele idei z mediów i od otaczających nas ludzi. Natomiast nasze nastroje i emocje wydają się naprawdę nasze – wydają się tym, kim jesteśmy w danej chwili. Właśnie tutaj ważne stają się nauki Buddhy o rozumieniu siebie. Nie musisz utożsamiać się ze swoim nastrojem. W umyśle zawsze jest miejsce, z którego możesz po prostu być świadomy tych zjawisk. Warto nauczyć się zajmować właśnie to miejsce.

Również pod tym względem medytacja jest pomocna, ponieważ uczy cię tworzyć stan umysłu, a następnie nabierać dystansu i mu się przyglądać. Ajaan Lee porównuje to do nauki wyplatania koszy: robisz kosz, potem cofasz się o krok i na niego patrzysz. Czy jest za długi? Za krótki? Czy splot jest niedbały i nierówny? Zauważ, co jest nie tak, a następnie wykorzystaj tę obserwację, robiąc kolejny kosz, a potem jeszcze jeden. Jeśli nauczysz się patrzeć na swoje nastroje jak na kosze – czyli nie jak na to, kim naprawdę jesteś, lecz po prostu jak na rzeczy, które stworzyłeś – możesz zacząć pracować nad materiałem, z którego powstają, i tworzyć lepsze nastroje. Ważne jednak, abyś potrafił nabrać dystansu.

Jeden z obrazów w Kanonie przedstawia osobę siedzącą, która patrzy na kogoś leżącego, albo osobę stojącą, która patrzy na kogoś siedzącego. Innymi słowy, cofasz się nieco, patrzysz z trochę wyższej perspektywy na to, co właśnie się wydarzyło, i to oceniasz.

To drugi element podejścia Buddhy: mieć nie tylko miejsce, z którego można spojrzeć z dystansu, lecz także dobre kryteria oceny. Na przykład kiedy jesteś w złym nastroju, masz skłonność – zwłaszcza na Zachodzie – mówić: „Oto ja. Wreszcie jestem ze sobą szczery: jestem nieszczęśliwy. Jestem okropny. Moje życie prowadzi donikąd”. Skłonni jesteśmy uważać, że w ten sposób docieramy do prawdy o swojej sytuacji, ponieważ ta ocena jest tak surowa. Ale dlaczego mielibyśmy w to wierzyć? I w czym nam to pomaga? Możesz powiedzieć: „Cóż, lepiej patrzeć realistycznie niż żyć fantazjami”, ale twój zły nastrój jest tylko nastrojem. Nie gwarantuje, że to, co w nim widzisz, jest prawdą. Takie podejście działa też na twoją niekorzyść, ponieważ, jak wskazuje Buddha, można zmienić nastrój i tworzyć nastroje znacznie bardziej przydatne w praktyce. Dlatego jednym z kroków medytacji oddechu jest uczenie się, jak rozweselać umysł, kiedy tego potrzebuje. Innymi słowy, zobacz, dokąd prowadzi cię dany nastrój, a jeśli nie podoba ci się ten kierunek, uświadom sobie, że możesz spojrzeć na rzeczy inaczej. Nie musisz być wierny swojemu nastrojowi – on przecież nie jest wierny tobie. Przychodzi i odchodzi, nie pytając cię o pozwolenie, więc ty nie potrzebujesz jego pozwolenia, żeby go odprawić.

W pierwszych latach mojego życia jako mnicha bardzo ważnym elementem treningu było nie tylko dysponowanie techniką medytacji oddechu, która pomagała mi radzić sobie ze wszystkim, co się pojawiało, lecz także możliwość rozmowy z kimś rozsądnym – Ajaanem Fuangiem. Miał on duże doświadczenie w przebywaniu samemu i nauczył się rozpoznawać, który nastrój jest zdrowy, a który nie. Nauczył się, że niezależnie od tego, jak bardzo dany nastrój wydaje ci się odzwierciedlać prawdę, musisz przyjrzeć się jego skutkom. Dokąd cię prowadzi? W końcu jesteśmy tu po to, by podążać ścieżką. Możesz więc zapytać siebie: jaką ścieżką jest przygnębienie? Jaką ścieżką jest niezdrowy nastrój? To wcale nie jest dobra ścieżka. To ścieżka prowadząca w dół, a nie ta, którą chcesz podążać.

Przypominaj więc sobie, że te nastroje niekoniecznie mówią prawdę i niekoniecznie są tobą. Są jak ubranie: możesz je włożyć albo zdjąć. Oddech daje ci miejsce, z którego możesz spojrzeć na siebie z dystansu, tak jak przyglądasz się sobie w lustrze. Dhamma daje ci kryteria oceny tego, co dobrze wygląda w lustrze, a co nie, co jest zdrowe, a co nie. Pozwala też zrozumieć, że czasami to, co mamy porzucić na końcu ścieżki, po drodze rzeczywiście nam pomaga. Jest taka Sutta, w której Ānanda mówi o tym, że pragnienie często pomaga na ścieżce, a zarozumiałość również może być pomocna – innymi słowy, pragnienie, by dobrze sobie radzić, oraz zarozumiałość, która mówi: „Inni potrafią to zrobić, więc dlaczego ja miałbym nie potrafić?”. To rzeczywiście przydatne narzędzia na ścieżce.

Wszystkie umiejętności, które zwykle kojarzymy ze zdrowym ego, również pomagają na ścieżce. Na przykład przewidywanie: uczenie się, jak przewidywać niebezpieczeństwo – czyli dostrzegać niebezpieczeństwo pławienia się w nastroju. W języku Buddhy nazywa się to niezaniedbywaniem. Tłumienie: umiejętne tłumienie nastrojów, o których wiesz, że nie są pomocne. Nie wypierasz nastroju. Po prostu zdajesz sobie sprawę, że nie zamierzasz biec za każdym nastrojem, który wbiega do umysłu. Jeśli widzisz, że jest to nastrój nieumiejętny, nie ustępujesz mu i wykorzystujesz umiejętności medytacyjne, by odciąć go od źródeł jego siły. Korzystasz też z umiejętności odczuwania wstydu moralnego i moralnej obawy – a są to umiejętności, jeśli wiesz, jak właściwie z nich korzystać – by przypomnieć sobie, dlaczego tak naprawdę nie chcesz podążać za nastrojem, który skłoniłby cię do postępowania wbrew zasadom lub do wyrządzania krzywdy.

Inną ważną umiejętnością ego jest sublimacja, czyli znajdowanie innego rodzaju przyjemności, innego sposobu patrzenia na rzeczy, aby zastąpić obecny nastrój lepszym. Właśnie temu służy jhāna: dostarcza nieszkodliwej przyjemności, z której możesz czerpać w każdej chwili. Daje ci potrzebny pokarm, żebyś nie łaknął nieumiejętnych przyjemności. Kolejną umiejętnością jest humor, zdolność śmiania się z własnych słabostek – nie złośliwie i sarkastycznie, lecz życzliwie i wielkodusznie. Najpewniejszym znakiem, że uwolniłeś się od nastroju, jest dostrzeżenie, jak bardzo jest niedorzeczny. Jest też altruizm: uświadomienie sobie, że ucząc się dbać o siebie, pomagasz również innym ludziom. Przypomnij sobie słynną Suttę Buddhy o dwojgu akrobatach, którzy dochodzą do wniosku: „Jeśli ja zadbam o swoją równowagę, a ty zadbasz o swoją, bezpiecznie zejdziemy z tego słupa, na którym stoimy”. Innymi słowy, przypominaj sobie, że umiejętność dbania o siebie nie jest czymś samolubnym. Nie wpatrujesz się jedynie we własny pępek. Naprawdę pomagasz innym. Jeśli nie potrafisz zadbać o siebie, stajesz się dla nich ciężarem.

Dlatego Buddha w swoich instrukcjach medytacji oddechu uwzględnił umiejętność rozweselania umysłu, kiedy tego potrzebuje – zarówno przez sposób oddychania, jak i przez to, jak uczysz się myśleć i mówić do siebie. Wymaga to umiejętności nabierania dystansu i korzystania z oddechu jako punktu, z którego możesz przyjrzeć się przygnębieniu. Wymaga też rozwijania systemu wartości, który pomaga ci rozpoznać, że nie chcesz się w taki nastrój wikłać. Właściwie liczba narzędzi, które mogą się tutaj przydać, jest nieograniczona. Możesz wykorzystać wszystko, czego nauczyłeś się o zmienianiu nastroju – przez to, jak oddychasz, jak patrzysz na rzeczy, na czym się skupiasz i co postanawiasz po prostu puścić.

Są też umiejętności stabilizowania umysłu, kiedy nowy nastrój, który próbujesz stworzyć, jest jeszcze niestabilny. Co możesz zrobić, żeby coraz bardziej go utrwalić? Są również umiejętności uwalniania umysłu: wiedza o tym, jak uwolnić umysł od stosunkowo umiejętnego nastroju, aby osiągnąć jeszcze bardziej umiejętny. Nawet kiedy już rozwiniesz umiejętny nastrój, możesz powiedzieć: „Dobrze, ten nastrój może doprowadzić mnie tylko do pewnego miejsca. Jaki nastrój pozwoliłby mi pójść dalej?”.

Jest taki fragment, w którym Buddha mówi o medytującym, który podczas skupiania się na oddechu odkrywa, że jego umysł trawi gorączka. Musi więc na jakiś czas zmienić przedmiot medytacji i znaleźć coś bardziej inspirującego, bardziej podnoszącego na duchu. Może to być rozmyślanie nad Buddhą, Dhammą, Saṅghą albo nad czymkolwiek związanym z praktyką, co cię inspiruje. W końcu, gdy już wprawisz umysł w znacznie lepszy nastrój i jego gorączka ustąpi, możesz wrócić do oddechu, a umysł może naprawdę się uspokoić. Może porzucić całe to myślenie i znaleźć się w stanie znacznie większego wyciszenia, stabilności i lekkości.

Kiedy więc opanowuje cię jakiś nastrój albo nie jesteś pewien, jak podejść do medytacji, gdy nie idzie dobrze, pamiętaj o tych wskazówkach. Pamiętaj o nich również wtedy, gdy wszystko idzie wyjątkowo dobrze. Czasami krępujemy się pogratulować sobie tego, jak nam idzie, ale to skrępowanie w niczym nie pomaga. Zauważanie i docenianie tego, że medytacja przebiega dobrze, da ci punkt odniesienia. Kiedy zaczniesz zniechęcać się do całego procesu, możesz przypomnieć sobie, że były chwile, gdy szło dobrze. I naprawdę warto podjąć wszelki wysiłek potrzebny, by znów tak było.

Aby więc umieć dbać o własny umysł i rozwijać się, przebywając samemu, potrzebujesz całego zestawu umiejętności. Potrzebujesz miejsca, z którego możesz spojrzeć na rzeczy z dystansu, właściwych postaw pomagających ocenić sytuację taką, jaka jest, a także umiejętności tworzenia i utrzymywania lepszego nastroju. W ten sposób z łatwością dbasz o siebie. Umiejętności, które pomagają ci dojrzewać jako człowiekowi, pomagają ci także dojrzewać jako medytującemu. W ten sposób, medytując, stajesz się swoim najlepszym przyjacielem zamiast najgorszym wrogiem. Uczysz się radzić sobie z przebywaniem samemu. A dopiero kiedy umiesz być sam, możesz naprawdę radzić sobie z przebywaniem z innymi ludźmi. Nie dajesz się porwać ich ideom ani nastrojom i możesz stać się źródłem stabilności również w ich życiu.

Pamiętaj więc o tym, gdy na przykład w środku popołudnia wydaje ci się, że nie idzie zbyt dobrze. Wstań i trochę się przejdź. Posprzątaj szopę z narzędziami. Wejdź na górę. Zrób cokolwiek, co pomaga. Jeden z moich uczniów, mnich w Tajlandii, powiedział kiedyś, że czasami ogarniał go niepokój, gdy przebywał samotnie w dziczy. Wędrował wtedy przez kilka gór, żeby po prostu pozbyć się tego niepokoju. Wszystko, co pomaga ci wyjść z nieumiejętnego nastroju i przejść do bardziej umiejętnego – takiego, w którym umysł jest gotowy się wyciszyć – stanowi ważną część medytacji.

Źródło i licencja

Oryginalny tytuł
How to Be Alone
Licencja
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)
Nota
Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.