Jedność
Mowa przedstawia rozwijanie jedności umysłu z oddechem: od skupienia na nim uwagi i szukania przyjemnego sposobu oddychania w całym ciele po pełne zanurzenie, w którym ustaje wewnętrzny komentarz i poczucie oddzielnego obserwatora. Praktyka polega na cierpliwym powracaniu do oddechu, porzucaniu rozpraszających myśli i podtrzymywaniu stabilnego skupienia, które pozwala umysłowi odpocząć i nabrać energii. Zamiast przedwcześnie rozdzielać doświadczenie według przyjętych wyobrażeń, należy najpierw zbudować solidny fundament jedności, z którego może wyłonić się wgląd.
Nagranie
Tekst mowy
Pewnego razu, gdy Ajaan Suwat był tutaj, poprosił mnie, żebym wygłosił mowę Dhammy po tajsku. Tłumaczyłem wtedy teksty Ajaana Lee, więc posłużyłem się jednym z jego obrazów: porównaniem praktyki do kopania studni. Szczodrość była jak bardzo płytka studnia, moralność jak głębsza, natomiast skupienie jak studnia sięgająca warstwy wodonośnej. Później powiedział mi, że mowa była zbyt interesująca. Odciągała ludzi od medytacji.
Więc nie słuchaj mnie. Skup się na oddechu. Ta mowa rozbrzmiewa w tle po to, żeby cię złapać, jeśli odejdziesz od oddechu – jak buszujący w zbożu. Stoję na skraju urwiska na wypadek, gdyby ci z was, którzy biegają pośród żyta, nie zwracali uwagi na to, co robią. Jeśli zobaczę, że zmierzasz ku krawędzi urwiska, jestem tutaj, żeby cię złapać i nie pozwolić ci oderwać się od przedmiotu medytacji.
Możesz też myśleć o tej mowie jak o ogrodzeniu. Kiedy zaczynasz odchodzić od przedmiotu medytacji, najpierw natkniesz się na ogrodzenie utworzone z dźwięków mowy. Ma ci przypomnieć, żeby wrócić. Słowo „desanā”, które zwykle tłumaczymy jako „mowa Dhammy”, oznacza w istocie wskazywanie. Ta mowa ma wskazywać ci drogę powrotną do oddechu, do twojej obecnej świadomości, abyś nie zaczął błądzić. Staraj się pozostawać z oddechem. Bądź jednością ze swoją medytacją.
W opisach jhāny podanych przez Buddhę występują dwa słowa zawierające człon oznaczający „jeden”. Pierwszym jest „ekaggatā”, jak w „ekaggatārammaṇa” – jedność przedmiotu uwagi, czyli skupienie uwagi na jednym przedmiocie – oraz w „ekaggatācitta” – jedność umysłu. Ten rodzaj jedności dotyczy wszystkich poziomów jhāny. Oznacza skupienie na jednej rzeczy, na przykład na oddechu. Pozostajesz na nim nieprzerwanie skupiony, a jednocześnie sprawiasz, że jest jedyną rzeczą wypełniającą całe pole twojej świadomości.
Zaczynasz więc od próby osiągnięcia tego. Ale na początku są dwie jedności. Jest umysł świadomy oddechu, oceniający go i komentujący. To jedna rzecz. A druga to oddech. Jeden podmiot, jeden przedmiot – i chcesz, żeby każdy z nich na swój sposób pozostał „jeden”. Chcesz dopilnować, by oddech był jedynym tematem twojej wewnętrznej rozmowy. Nie rozmawiasz ze sobą o innych rzeczach, które wydarzyły się w ciągu dnia. Nie uciekaj w przeszłość ani w przyszłość, zastanawiając się, co zrobisz jutro, co zrobisz po zakończeniu medytacji albo jak długo musisz jeszcze tutaj medytować. W ten sposób wprowadzasz inne tematy rozmowy. A umysł nigdy naprawdę się nie uspokaja.
Rozmawiaj więc ze sobą tylko o jednym, o oddechu, i oceniaj, jak przebiega oddychanie. Jak chciałbyś teraz oddychać? Masz pełną swobodę wyboru. Być może nie możesz teraz myśleć o innych rzeczach, ale są one poza porządkiem obrad. W tej chwili nie mają znaczenia. Kiedy oddech jest jedynym punktem porządku obrad, możesz poświęcić mu całą uwagę i masz pełną swobodę, by go badać. Jakie oddychanie byłoby teraz naprawdę przyjemne dla twojego brzucha? Pozwól ciału tak oddychać. Przez chwilę skup się na brzuchu i zobacz, jakie oddychanie jest tam naprawdę przyjemne. Jakie oddychanie daje przyjemne odczucia wzdłuż kręgosłupa? Jakie jest przyjemne dla nóg? Być może nie potrafisz jeszcze oddychać nogami, ale istnieje energia oddechu, która może płynąć przez nie w dół. Zobacz, jaki rytm oddychania sprawia, że ta energia oddechu pozostaje żywa, rozbudzona.
Ajaan Lee mówi o wykorzystaniu świadomości oddechu do rozbudzania różnych właściwości ciała. Właśnie to ma na myśli: poczucie, że energia płynie przez nogi, przez ręce, wokół całej głowy, przez wszystkie części ciała, aż do palców rąk i stóp, niczym prąd elektryczny. Jeśli jesteś naprawdę wrażliwy, możesz poczuć nawet energię otaczającą ciało. Czy potrafisz ją wyczuć? I jakie oddychanie daje przyjemne odczucia w tych różnych częściach ciała? Kieruj uwagę kolejno na różne części ciała i powiedz sobie, że przez chwilę oddychasz specjalnie dla brzucha. Jakie więc oddychanie byłoby przyjemne właśnie tam? Gdyby brzuch mógł mówić, o jaki oddech by poprosił? Potem oddychaj specjalnie dla klatki piersiowej: jakie oddychanie byłoby dla niej przyjemne? I tak dalej, w pozostałych częściach ciała: w barku, z tyłu barków, między łopatkami, w dolnej części pleców, w biodrach, w nogach, w palcach stóp, w oczach. Następnie spróbuj być świadomy oddechu w całym ciele. W ten sposób oddech, przedmiot twojej wewnętrznej rozmowy, staje się jednością: wypełnia całe pole twojej świadomości. Myśl o tym, że całe ciało robi wdech i wydech. Pozwól oddechowi w całym ciele płynąć tak przyjemnie, jak tylko możesz.
Potem, gdy przez pewien czas oceniasz oddech, a wdechy i wydechy stają się naprawdę przyjemne, nadchodzi chwila, w której nie musisz już go oceniać. Jak powiedział kiedyś Ajaan Fuang, napełnianie ciała energią oddechu przypomina napełnianie dzbana wodą. Chodzi tu o te wielkie dzbany, które dawniej ustawiano wzdłuż ścian domów w Tajlandii, by zbierały deszczówkę spływającą z dachu – ogromne dzbany, czasem większe od człowieka. W pewnym momencie dzban jest tak pełny wody, że choćbyś dolewał jej coraz więcej, nic już nie pomieści. Nadmiar po prostu wypływa.
Ta sama zasada dotyczy oddechu. Dochodzisz do punktu, w którym całe ciało wydaje się wypełnione energią oddechu. Nogi i ręce są pełne, przyjemnie mrowią energią. Są pełne energii. Rozbudzone. Nie musisz już niczego oceniać, bo są tak pełne, jak tylko mogą być. Teraz możesz po prostu zanurzyć się w oddechu.
W tym miejscu pojawia się drugie słowo oznaczające jedność w opisach jhāny: „ekodibhāva”. „Ekodibhāva” oznacza zjednoczenie. Zaczyna się ono w drugiej jhānie. Jedność twojej świadomości i jedność oddechu łączą się w jedną, całkowitą jedność. Niczego nie pozostawiasz poza nią. Poczucie obserwatora bywa jak zwierzę siedzące na twoich ramionach, patrzące przez twoje oczy i przyglądające się oddechowi w różnych częściach ciała. Chcesz całkowicie usunąć poczucie, że ten obserwator jest oddzielony od oddechu. Kierujesz więc oddech ku temu obserwatorowi. Myślenie o energii oddechu w oczach szczególnie pomaga tutaj w budowaniu poczucia jedności. Wiele naszych wyobrażeń o podziale na podmiot i przedmiot bierze się ze zmysłu wzroku: przedmiot jest tam, na zewnątrz, oko jest tutaj, wewnątrz, i nie stykają się ze sobą. Dobrym sposobem na zatarcie tego podziału jest skupienie się na przepływie energii oddechu w oczach. Oddech jest właśnie tam; oczy są właśnie tam, w tym samym miejscu. Nie ma między nimi żadnej granicy.
Pomaga to wywołać poczucie, że świadomość jest w pełni jednością z oddechem, a oddech w pełni jednością ze świadomością. Potem po prostu podtrzymujesz ten stan. Nie chcesz żadnej myśli, która wybiega poza tę jedność. Całkowicie zanurz się w oddechu. Nie masz nic innego do zrobienia, nie musisz nigdzie indziej iść, nic nie musi cię od niego odciągać.
Ajaan Lee zauważa, że ten oddech, jeśli jesteś w nim całkowicie zanurzony, przeprowadzi cię przez wszystkie poziomy jhāny, aż do czwartego. Różnica sprowadza się do tego, jak wytrwale utrzymujesz jedność z oddechem i jak bardzo oddech w odpowiedzi nieruchomieje. Ajaan Fuang zauważył, że to poczucie całkowitej jedności czy zjednoczenia z przedmiotem może zaprowadzić cię aż do wymiaru nieskończoności świadomości. Wszystko zależy po prostu od rozpoznania, które utrzymujesz w umyśle. Po czwartej jhānie porzucasz rozpoznanie formy ciała – nieruchomy oddech ci to umożliwia – i możesz skupić się na poczuciu przestrzeni przenikającej pozostałą mgłę doznań. Gdy to rozpoznanie przestrzeni staje się niewzruszone, kierujesz uwagę na to, co jest świadome przestrzeni. To wprowadza cię w wymiar nieskończoności świadomości. Aby wyjść poza niego, do wymiaru nicości, musisz porzucić jedność. Ale te sposoby działają dopiero wtedy, gdy poczucie całkowitej jedności jest rozwinięte i silne.
Wymaga to trochę energii. Musisz włożyć całą swoją energię w zjednoczenie z oddechem. Odkrywasz jednak, że oddając całą swoją energię, otrzymujesz jej wiele z powrotem. Wtedy wszystko w ciele jest naprawdę rozbudzone. Twoja świadomość przenika każdą komórkę. Oddech przenika każdą komórkę. Płynie tak swobodnie, że wdechy i wydechy mogą stawać się coraz bardziej nieruchome.
Wtedy twoje skupienie na przedmiocie medytacji naprawdę staje się jednością – nie tylko w tym sensie, że jest on jedyną rzeczą, o której ze sobą rozmawiasz. W istocie już niewiele o nim mówisz. Po prostu jesteś w nim zanurzony. A on wypełnia całe pole twojej świadomości.
Kiedy to robisz, odkrywasz, że każdy przejaw wewnętrznego gadania staje się bardzo wyraźny. Kiedy go zauważysz, po prostu go porzuć, porzuć, porzuć. Gdy w twojej świadomości pojawia się drobne poruszenie, ugaś je, zanim jeszcze dowiesz się, o czym chce mówić. To nie jest pora na gadanie. Dzieje się tutaj coś znacznie lepszego. Umysł jest szczelnie otulony oddechem, jak dłoń w rękawiczce, całkowicie nim otoczony. Oddech otacza cię ze wszystkich stron. Nie wycofujesz się, żeby obserwować go z zewnątrz. Jesteś w nim całkowicie zanurzony. W języku pāḷijskim określa się to jako „kāyagatāsati”: twoja uważność jest zanurzona w ciele, twoja świadomość jest całkowicie otoczona oddechem, całkowicie otoczona ciałem.
Kiedy już potrafisz to zrobić, po prostu staraj się utrzymywać ten stan w pełnej równowadze. Część umysłu może zaprotestować: „To głupie. O niczym nie myślisz”. Ale właśnie o to chodzi: nie musisz o niczym myśleć. Umysł potrzebuje tej okazji, żeby odpocząć i nabrać energii. Ajaan Lee porównuje to do wkładania noża do pochwy. Chcesz mieć pewność, że nóż będzie ostry, kiedy będziesz go potrzebować, więc musisz go chronić. Włóż go do czegoś, co będzie do niego przylegać i osłaniać go ze wszystkich stron. Kiedy potrzebujesz nim coś przeciąć, wyjmujesz go z pochwy. Ponieważ jest ostry, bez trudu przecina to, co trzeba. Ale do tego czasu musisz dobrze chronić umysł i dbać o to, by był pełen energii. Wtedy umysł mocno i stabilnie osadza się w stanie trwałego skupienia. To serce ścieżki. Pozostałe czynniki wyłonią się z niego i otoczą je – albo, jak mówi Buddha, będą je wspierać. Ale ta jedność umysłu z jego przedmiotem jest centrum, z którego rozwija się wszystko inne.
Ajaan Lee mówi, że w tym punkcie wszystkie cztery ramy odniesienia – ciało samo w sobie, doznania same w sobie, umysł sam w sobie i właściwości umysłu same w sobie – stają się jednością. Możesz postrzegać to poczucie jedności jako dowolną z tych czterech ram. Z jednej perspektywy jest to ciało, z innej doznanie, umysł albo właściwości umysłu. Ale wszystkie są tutaj, w tym samym miejscu. Jeśli chcesz zobaczyć rzeczywiste różnice między nimi, musisz najpierw je połączyć. Jeśli wyznaczysz między nimi granice, zanim staną się jednością, granice te zwykle wynikają bardziej z twojej niewiedzy niż z prawdziwej wiedzy. Jeśli jednak sprawisz, że staną się jednością, to kiedy w końcu się rozdzielą, nie stanie się tak dlatego, że próbowałeś rozdzielić je na siłę. Ajaan Lee porównuje to do podgrzewania kawałka skały zawierającej różne rodzaje rud. Podgrzewasz go do pewnej temperatury i wytapia się srebro; przy innej temperaturze wytapia się złoto; przy jeszcze innej cyna – każde samoistnie. Innymi słowy, nie dzielisz rzeczy według z góry przyjętych wyobrażeń. Zamiast tego kierujesz energię tej jedności w oddech, żeby wszystko stało się jednością. Wtedy rzeczy mogą rozdzielić się naturalnie, w sposób, którego być może się nie spodziewałeś.
Tymczasem jednak nadal staraj się je jednoczyć. Nabierz w tym prawdziwej wprawy. To niezbędna umiejętność w medytacji. O wgląd, który z tego wyniknie, nie musisz się martwić – przynajmniej jeszcze nie teraz. Po prostu zadbaj o solidny fundament.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- Oneness
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.