Medytacja chodzona: bezruch w ruchu

· Thanissaro Bhikkhu · Medytacje 4

Medytacja chodzona nie jest przerwą w praktyce, lecz sposobem rozwijania stabilnego skupienia i zachowywania wewnętrznego oparcia w ciele i oddechu pośród ruchu. Thanissaro Bhikkhu wskazuje, jak przenosić to oparcie z medytacji siedzącej na chodzenie i codzienne czynności, a zarazem obserwować ruchy umysłu bez podążania za nimi. Ta umiejętność pozwala także badać własne skupienie i dostrzegać, jak rozpoznania kształtują doświadczenie, wspierając rozwój wglądu.

Nagranie

Pobierz MP3

Tekst mowy

W Tajlandii często bywa tak, że gdy ajaan przybywa do klasztoru, w którym nigdy wcześniej nie był, i chce sprawdzić, jak poważnie mnisi podchodzą do praktyki, przygląda się ścieżkom do medytacji chodzonej. Jeśli są dobrze zamiecione i wyraźnie wydeptane, uznaje to za dobry znak. Jednym z powodów jest oczywiście to, że na miejscu, w którym ktoś siedzi, nie widać śladów siedzenia, natomiast chodzenie żłobi koleinę w ścieżce. Jest jednak jeszcze inny powód: medytacja chodzona to istotna część praktyki, której ludzie zwykle nie doceniają. Na ogół kładziemy nacisk na siedzenie, a chodzenie traktujemy po prostu jako okazję, by zmienić rytm, wstać i trochę rozprostować nogi.

Ale chodzenie nie służy wyłącznie temu. W Kanonie, gdy Buddha mówi o korzyściach płynących z medytacji chodzonej, wymienia między innymi korzyści zdrowotne. Jeśli jednak chodzi o umysł, mówi, że skupienie rozwinięte podczas chodzenia niełatwo zniszczyć. Warto się nad tym zastanowić. Kiedy siedzimy spokojnie, próbujemy wyciszyć umysł, a utrzymywanie ciała w bezruchu ma nam w tym pomóc. Chcemy jednak także umieć zachować spokój umysłu pośród ruchu, pośród działania. I właśnie tutaj przydaje się medytacja chodzona.

Kiedy wstajesz po medytacji siedzącej, żeby zacząć chodzić, spróbuj zachować to samo wewnętrzne oparcie, które miałeś podczas siedzenia. Możesz wyobrazić sobie, że niesiesz miskę pełną oliwy: wstajesz z miejsca, podchodzisz do ścieżki i dalej idziesz. Nie chcesz uronić ani kropli. Wymaga to zmiany miejsca, w którym skupiasz uwagę. Zwykle, gdy otwierasz oczy, twoja świadomość odruchowo wypływa przez nie na zewnątrz, ku temu, co widzisz. Tracisz wtedy częściowo poczucie, że jesteś wewnątrz ciała.

Przypominaj więc sobie, żeby tego poczucia nie tracić. Zachowuj je także wtedy, gdy otwierasz oczy. Przy pierwszej próbie możesz zauważyć, że wytrąca cię to z równowagi, ponieważ musisz znaleźć inny rodzaj równowagi niż ten, do którego przywykłeś. Ważne jednak, żeby rozwinąć to nowe poczucie równowagi: poczucie, że jesteś w pełni wewnątrz ciała, w pełni w oddechu, nawet gdy chodzisz, nawet gdy się poruszasz, nawet gdy dostosowujesz swoje ruchy do otoczenia. Z czasem chcesz bowiem nauczyć się zachowywać to samo wewnętrzne oparcie podczas wszystkich swoich czynności – rozmowy, pracy, jedzenia, czegokolwiek – gdziekolwiek jesteś. To dobry pierwszy krok w tym kierunku. Medytacja chodzona pozwala połączyć medytację siedzącą z uważnością w codziennym życiu.

Jeśli po wejściu na ścieżkę zauważysz, że straciłeś wewnętrzne oparcie, natychmiast je odzyskaj. Następnie idź do końca ścieżki w zwykłym tempie – lub nieco wolniej, jeśli zauważysz, że pomaga to w skupieniu. Nie chodź jednak nienaturalnie wolno, bo wtedy nie zdobędziesz potrzebnej wprawy w zachowywaniu uważności i wewnętrznego oparcia podczas zwykłych czynności. Nie rozglądaj się, patrząc na drzewa czy inne rzeczy wokół. Kieruj wzrok w dół, na ścieżkę kilka kroków przed sobą. Możesz trzymać dłonie przed ciałem albo za plecami; ważne, żeby nie wymachiwać ramionami. Gdy dojdziesz do końca ścieżki, zatrzymaj się na krótką chwilę, żeby przywrócić uważność, gdyby umknęła podczas chodzenia. Następnie odwróć się, znów zatrzymaj się na chwilę i rusz z powrotem. Staraj się zawsze obracać w tę samą stronę: zgodnie z ruchem wskazówek zegara albo przeciwnie, w prawo albo w lewo. Dzięki temu nie musisz za każdym razem decydować, w którą stronę odwrócisz się na końcu ścieżki.

Poza tym staraj się zachować to samo wewnętrzne oparcie, które miałeś, siedząc z zamkniętymi oczami. Innymi słowy, skup się na oddechu. Choć chodzisz i patrzysz przed siebie, żeby o nic się nie potknąć, staraj się w jak największym stopniu zachować poczucie oparcia w oddechu. Nie pozwól, żeby patrzenie i chodzenie odciągały cię od tego oparcia. Zachowywanie go pośród ruchu wymaga wprawy.

To ważne z dwóch głównych powodów. Po pierwsze, jak przed chwilą wspomniałem, przyzwyczajasz się do zachowywania wewnętrznego oparcia również podczas innych czynności. Dzięki temu nawet gdy zajmujesz się czymś złożonym, nawet gdy o czymś myślisz, nadal możesz mieć poczucie, że zamieszkujesz ciało i masz oparcie w oddechu. Możesz być tak zajęty innymi sprawami, że nie zdołasz śledzić, kiedy następuje wdech, a kiedy wydech. Powinieneś jednak umieć zachować wrażliwość na stan energii w ciele: gdzie czujesz rozluźnienie, gdzie napięcie i co możesz zrobić, żeby w każdej sytuacji ciało pozostawało rozluźnione i czuło się w nim wygodnie. Zamieszkujesz ciało. Nie odpływasz całkowicie w jakiś inny świat myśli. Dzięki temu nie tracisz oparcia. Masz dokąd wrócić, gdy tylko wykonasz niezbędną pracę w tamtym świecie myśli. W przeciwnym razie przeskakujesz z jednego pociągu myśli do drugiego jak włóczęga podróżujący na gapę i w końcu lądujesz w Lincoln w Nebrasce. Natomiast jeśli masz oparcie tutaj, to gdy tylko świat myśli spełni swoje zadanie, znów jesteś tutaj, z oddechem. W ten sposób możesz zachowywać oparcie podczas rozmaitych czynności. Nie gubisz się w ciągu dnia.

Po drugie, rozwijanie zdolności zachowywania wewnętrznego oparcia pośród działania jest ważne dlatego, że podczas medytacji chodzonej zaczynasz obserwować, jak umysł wymyka się na zewnątrz. Często o wiele łatwiej zyskujesz wgląd w ruchy umysłu podczas chodzenia niż podczas siedzenia. Kiedy bowiem siedzisz, wszystko ma być zupełnie nieruchome. Nie musisz zwracać uwagi na nic innego. Możesz wszystko trzymać w ryzach i osiągnąć bardzo mocne wewnętrzne oparcie, bardzo głęboki bezruch. Ale gdy chodzisz, nadal musisz patrzeć, nadal musisz się poruszać. Nawet tak prosta czynność jak chodzenie wymaga podejmowania decyzji. Kierujesz wzrok, wybierasz miejsce, w którym postawisz stopę, zauważasz, jak blisko jesteś końca ścieżki: to proste rzeczy, lecz każda z nich jest ruchem umysłu. A kiedy umysł porusza się w ten sposób, inne zamiary mogą łatwo wślizgnąć się w ten ruch i skierować go ku własnym celom. Jeśli nie zachowasz ostrożności, odciągną cię od wewnętrznego oparcia. Jeśli jednak przywykniesz do ich wypatrywania, zaczniesz wyczuwać skłonność umysłu do wypływania na zewnątrz.

Luang Pu Dune mówi o tym w swoich krótkich definicjach Czterech Szlachetnych Prawd. Umysł wypływający na zewnątrz, jak mówi, jest przyczyną cierpienia. Dobrze jest umieć uchwycić to wypływanie w chwili, gdy się dokonuje: zobaczyć nurt, zobaczyć, jak i dlaczego się porusza, i nabrać wprawy w pozostawaniu na miejscu, zamiast płynąć wraz z nim. Ajaan Lee również mówi o tym, omawiając umysł jako ramę odniesienia. Zaczynasz, jak mówi, od świadomości, która jest nieruchoma i jasna. Następnie z tej świadomości wypływa nurt i kieruje się ku przedmiotom zmysłów. Czasem szuka czegoś, na co można się rozgniewać, a czasem czegoś, czego można chciwie pożądać. Nie zauważamy, co się dzieje, ponieważ zwykle płyniemy wraz z tym nurtem. Jeśli jednak przyjmiesz taką samą postawę jak podczas medytacji chodzonej – będziesz zachowywać bezruch, mimo że inne rzeczy muszą się poruszać – możesz nauczyć się pozostawać w bezruchu, gdy nurt umysłu wypływa na zewnątrz. Nie podążasz za nim. Obserwujesz, jak przez chwilę płynie, a ponieważ go nie zamieszkujesz, nie dociera do celu i po prostu zanika.

Widzisz więc umysł w działaniu, a jednak nie dajesz się temu działaniu porwać. W ten sposób o wiele łatwiej nie podążać za wszystkim, co przepływa przez umysł. Wzmacnia się twoje poczucie bycia obserwatorem, który może oglądać ruchy umysłu jako zdarzenia, a nie jako światy do zamieszkania. Gdybyś wszedł w te światy, rozwinęłyby się w najróżniejsze historie, wywiozły cię w jakieś ciemne miejsce na obrzeżach Bangkoku, zastrzeliły i wyrzuciły z samochodu. Kiedy jednak widzisz je po prostu jako zdarzenia, nie angażujesz się w nie, chyba że wyraźnie dostrzegasz, że rzeczywiście są przydatne. Dzięki temu o wiele łatwiej nie dawać się ponosić temu, co się pojawia.

Ta sama zdolność obserwowania ruchu bez poruszania się wraz z nim pomaga ci analizować własne skupienie. Kanon mówi o rozwijaniu umiejętności nabierania pewnego dystansu do skupienia, gdy już je opanujesz. Na pierwszych etapach praktyki skupienia Buddha zaleca, żeby nauczyć się w nim rozsmakowywać, cieszyć się nim, zanurzać się w nim, naprawdę dać się mu pochłonąć. Innymi słowy, całkowicie osadzasz umysł w przedmiocie i stajesz się z nim jednym. Nie możesz przy tym analizować tego, co robisz. Jesteś całkowicie skupiony na jednym przedmiocie, na jednym rozpoznaniu. Możesz coś trochę poprawić tu, coś trochę tam, ale kiedy wprowadzisz już wystarczająco dużo poprawek, pozwalasz sobie w tym się zanurzyć. Dopóki pozostajesz w tym stanie, niewiele możesz analizować. Następnie jednak Buddha mówi o nabieraniu pewnego dystansu. Posługuje się obrazem osoby siedzącej, która patrzy na kogoś leżącego, albo osoby stojącej, która patrzy na kogoś siedzącego. Znajdujesz się nieco wyżej niż druga osoba i możesz obserwować, jak wygląda i co robi.

W ten sam sposób możesz nauczyć się obserwować umysł, gdy pozostaje wyciszony. Nie jesteś już tak całkowicie osadzony w przedmiocie, ale zarazem nie wychodzisz zupełnie ze skupienia. To możliwe, ponieważ dzięki medytacji chodzonej nauczyłeś się pozostawać nieruchomym obserwatorem, nawet gdy w umyśle zachodzi odrobina ruchu. W ten sposób możesz obserwować swój stan skupienia.

Buddha zaleca wiele sposobów takiej obserwacji. Szukaj wszystkiego, co w obrębie skupienia możesz rozpoznać jako formę materialną, doznanie, rozpoznanie, wytworzenie myślowe lub świadomość, a następnie rozważaj, jak się zachowuje. Jednym z prostych sposobów jest rozważanie samej czynności rozpoznawania. W jakim stopniu rozpoznanie, którym posługujesz się jako punktem orientacyjnym w skupieniu, powoduje cierpienie lub zakłóca spokój umysłu? Naucz się obserwować to rozpoznanie – tę etykietę, którą nadajesz rzeczom – jako działanie umysłu. Stoi za nim pewien zamiar. Często kryje się za nim także cała rama odniesienia, cały świat stanowiący jego tło. Jeśli jednak potrafisz zobaczyć rozpoznawanie jako czynność mającą początek, środek i koniec, dostrzegasz, że rozpoznanie to jedno, a rzeczywisty przedmiot rozpoznania – co innego.

Jednym z klasycznych porównań, którymi posługuje się Buddha, jest miraż. Widzisz w mirażu drzewo, choć rzeczywiste drzewo znajduje się znacznie dalej niż jego obraz w mirażu. Drzewo w mirażu to jedno, a rzeczywiste drzewo – co innego. Są ze sobą powiązane, ale odrębne. Gdy potrafisz dostrzec różnicę między rozpoznaniem a rzeczywistym przedmiotem, możesz zacząć obserwować rozpoznanie w ruchu i zobaczyć, jakie skutki wywołuje jako część łańcucha przyczynowego. W ten sposób dostrzegasz, które rozpoznania są pomocne, a które nie.

Ajaan Lee zwraca na to uwagę w swoich instrukcjach medytacji oddechu. Sposób, w jaki rozpoznajesz oddech w pierwszej jhānie, będzie inny niż w drugiej, trzeciej czy czwartej. W czwartej jhānie rozpoznajesz oddech jako nieruchome pole energii. Dostroiłeś się do nieruchomego pola energii, które już jest obecne w ciele. Umożliwia ci to właśnie takie rozpoznanie. Co w obecnym polu twojej świadomości jest energią oddechu, a zarazem pozostaje nieruchome? Jeśli jeszcze nie potrafisz się na tym skupić, skup się na rozpoznawaniu wdechu i wydechu, starając się znaleźć właściwą długość i jakość oddechu. Pomoże ci to znaleźć wewnętrzne oparcie i się uspokoić. Przyjdzie jednak moment, w którym sposób rozumienia oddechu, dzięki któremu osiągnąłeś skupienie, zacznie przeszkadzać ci w przejściu na subtelniejsze poziomy skupienia. Potrzebujesz więc innych sposobów rozpoznawania oddechu w ciele.

Zamiast skupiać się na wdechu i wydechu, spróbuj skupić się na subtelnych energiach oddechu przepływających przez naczynia krwionośne i nerwy. Są bardzo subtelną postacią wdechu i wydechu. Jest też jeszcze subtelniejsza energia, która porusza się bardzo szybko. Ledwie zaczniesz myśleć o wdechu, a ona już obiegła całe ciało, przeniknęła je od głowy do stóp. Istnieje też kolejny poziom energii: nieruchomy oddech, który jest zawsze obecny, niezależnie od tego, czy właśnie robisz wdech lub wydech, czy też nie. Ajaan Lee wspomina o jednym z ośrodków energii, w którym można uzyskać dostęp do tego oddechu – o miejscu, gdzie przepona łączy się z klatką piersiową, tuż pod płucami. Są jednak także inne miejsca, w których można po raz pierwszy doświadczyć tej energii. Wdech i wydech mogą na nią napierać, mogą ją ściskać. Jeśli jednak postanowisz nie pozwalać, by wdechy i wydechy zakłócały poczucie nieruchomej energii, możesz pozwolić, żeby to poczucie bezruchu przeniknęło całe ciało. Przechodzisz na głębszy poziom skupienia, na którym wszystko wydaje się otwarte, nieruchome i swobodne.

Osiągnąłeś to, skupiając się na swoich rozpoznaniach jako zdarzeniach, sprawdzając ich skutki, a następnie zmieniając je tak, żeby przynosiły lepsze rezultaty. W miarę nabierania wprawy możesz zacząć obserwować cały ten proces i dostrzegać, jak rozpoznania kształtują całość twojego doświadczenia. To jeden ze sposobów rozwijania odczarowania i wycofywania się z zaangażowania: dostrzegasz, że to, co uważałeś za surowe dane doświadczenia, jest już ukształtowane przez rozpoznawanie. W ten sposób możesz rozwijać wgląd podczas praktyki skupienia.

Wszystko to zależy od umiejętności obserwowania umysłu w działaniu bez wikłania się w to działanie. Właśnie dlatego medytacja chodzona jest tak ważna: pozwala ci ćwiczyć i doskonalić tę umiejętność.

Nie traktuj więc chodzenia jedynie jako czegoś, co robisz, kiedy jesteś zbyt zmęczony, żeby siedzieć, ani jako mechanicznego wykonywania ruchów, dopóki nie będziesz gotowy znów usiąść. To nie jest przerwa w medytacji. To istotna część medytacji. Rozwija dodatkową umiejętność: zachowywanie oparcia w ciele nie tylko wtedy, gdy ciało pozostaje nieruchome, lecz także wtedy, gdy się porusza. Medytacja chodzona uczy cię pozostawać w bezruchu pośród ruchu i wzmacnia poczucie, że umysł jest obserwatorem, który nie porusza się wraz z tym, co obserwuje.

Pamiętaj o tej recytacji mówiącej o szacunku dla skupienia. Nie odnosi się ona wyłącznie do skupienia podczas siedzenia. Odnosi się również do medytacji chodzonej jako istotnej umiejętności w praktyce skupienia. Rozwijając szacunek dla tych rzeczy, jak powiedział Buddha, znajdujesz się w obecności Nibbāny.

Źródło i licencja

Oryginalny tytuł
Walking Meditation: Stillness in Motion
Licencja
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)
Nota
Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.