Umiejętność powściągliwości
Powściągliwość pozwala włączyć praktykę w codzienne życie, ucząc takiego patrzenia, słuchania i korzystania ze zmysłów, które nie podsyca chciwości, gniewu ani złudzenia. Thanissaro Bhikkhu wskazuje, jak zachowywać świadomość ciała i oddechu oraz czerpać ze skupienia poczucie swobody i odświeżenia — lepszy pokarm dla umysłu niż przyjemności zmysłowe. Obserwowanie, ku czemu kieruje się uwaga i czym umysł się żywi, pomaga rozpoznawać skalania oraz utrzymywać ciągłość praktyki przez cały dzień.
Nagranie
Tekst mowy
Ludzie często pytają, jak włączyć praktykę w codzienne życie. Odpowiedź jest stosunkowo prosta. Wielu osobom nie podoba się ta odpowiedź, ale rzeczywiście jest prosta: powściągliwość. Zasadniczo istnieją dwa jej rodzaje. Jest powściągliwość w tym, co robisz, i powściągliwość w tym, jak patrzysz, słuchasz, wąchasz, smakujesz, odczuwasz i myślisz o rzeczach. Innymi słowy, powściągliwość w tym, co wychodzi na zewnątrz, i w tym, co napływa do środka. Oba rodzaje wymagają niemałych umiejętności.
Weźmy powściągliwość zmysłów: można patrzeć umiejętnie i słuchać umiejętnie. Chodzi o to, by patrzeć na rzeczy tak, żeby nie wzbudzać chciwości, gniewu ani złudzenia. Chodzi o to, by słuchać tak, żeby nie wzbudzać chciwości, gniewu ani złudzenia. I tak samo w przypadku pozostałych zmysłów. To umiejętność. Musisz umieć robić to tak, żeby nie pozbawiać się przyjemności do tego stopnia, że w końcu nie wytrzymasz i nagle znajdziesz się przed otwartą lodówką, pochłaniając cztery litry lodów. Musisz wiedzieć, jak dobrze odżywiać umysł, a jednocześnie głodzić jego skalania. W opanowaniu tej umiejętności pomaga oparcie się na skupieniu. Teksty często przedstawiają powściągliwość zmysłów jako warunek wstępny skupienia, ale – jak to często bywa w naukach Buddhy – te dwie cechy wzajemnie wspierają swój rozwój.
Spróbuj zauważyć, co dzieje się, gdy na coś patrzysz: czy twoja uwaga wypływa na zewnątrz? Czy tracisz poczucie ciała? Jeśli tak, to znak, że nie patrzysz zbyt umiejętnie. Staraj się pozostawać w ciele, kiedy patrzysz i słuchasz, zachowując poczucie energii oddechu w całym ciele. Jeśli nie potrafisz, to znak, że albo patrzysz po to, by zapomnieć o ciele – innymi słowy, patrzysz, by podsycać chciwość, gniew lub złudzenie – albo po prostu nie zachowujesz czujności i jakiś widok, dźwięk, zapach czy smak zaskoczył cię w chwili nieuwagi.
Tak właśnie większość ludzi patrzy, słucha, wącha, smakuje, odczuwa i myśli o rzeczach. Zapominają o swoim wewnętrznym centrum i nagle odkrywają, że skupiają się na czymś na zewnątrz. Próbują czerpać przyjemność, chwytając się jakiegoś widoku lub dźwięku, a następnie rozbudowując go w myślach – albo po to, by uczynić go bardziej atrakcyjnym, albo by nadać mu większe znaczenie, niż rzeczywiście ma. Jeśli umysł ma ochotę na odrobinę gniewu, skupiasz się na rzeczach, które mogłyby go wzbudzić, a potem możesz rozbudowywać je w myślach i mnożyć myśli do woli.
Właśnie w tym zazwyczaj jesteśmy wprawni. Świetnie umiemy mnożyć myśli. Jeśli jednak potraktujesz to, co odbierasz zmysłami, jako rodzaj pokarmu dla umysłu – a tak właśnie widzi to Buddha – musisz zadać sobie pytanie: czy przygotowujesz dla umysłu dobry pokarm, czy śmieciowe jedzenie? A może jedzenie zatrute? Do takiego gotowania przywykliśmy. Wydaje nam się, że przyrządzamy wspaniałe posiłki, ale możemy się od nich rozchorować. Musisz więc nauczyć się nowego sposobu gotowania dla umysłu.
Buddha zalicza to, co odbieramy zmysłami, do czterech pokarmów świadomości. Obejmuje to aż trzy z nich: kontakt zmysłowy; zamiary związane ze zmysłami – czyli to, dlaczego w ogóle patrzysz na te rzeczy i ich słuchasz; oraz świadomość samego aktu odbierania wrażeń zmysłowych. Tymi trzema aspektami doświadczenia zmysłowego umysł żywi się przez cały czas.
Podstawową umiejętnością potrzebną do nauki nowych sposobów przyrządzania tego pokarmu jest skupienie się na oddechu i ześrodkowanie umysłu wewnątrz. Kiedy umysł w ten sposób pozostaje w ciele, rzeczywiście zmieniasz poziom, na którym funkcjonuje. Zamiast pozostawać na poziomie zmysłowości, nagle znajduje się na poziomie formy materialnej, wyższym niż poziom pragnienia zmysłowego. Nawet jeśli pojawia się pragnienie, by pozostać tutaj, na poziomie formy materialnej, jest to pragnienie umiejętne, ponieważ podnosi poziom umysłu. Twoje szczęście nie zależy już tak bardzo od rzeczy zewnętrznych, możesz więc spojrzeć na przyjemności zmysłowe z wyższego poziomu.
Jednocześnie uczysz się jak najlepiej korzystać z tego, co już masz. Jak mówi Ajaan Lee, przypomina to naukę uprawy roślin na własnej ziemi zamiast wkraczania na cudzą posiadłość, by tam zakładać uprawy. Naucz się rozwijać poczucie swobody, pełni i odświeżenia właśnie tutaj, w ciele. Niech to będzie twoim pokarmem. Staraj się utrzymywać i chronić ten poziom umysłu. Na tym polega umiejętne patrzenie i słuchanie: na zachowywaniu poczucia centrum w ciele, poczucia swobody, odświeżenia i pełni, niezależnie od tego, co dzieje się na zewnątrz. Dzięki temu umysł znajduje się na wyższym poziomie – i w znacznie lepszym położeniu.
Kiedy w ten sposób praktykujesz powściągliwość zmysłów, nie pozbawiasz umysłu tego, czego potrzebuje. Po prostu uczysz się dawać mu lepszy pokarm, odżywiać go zdrowiej, w sposób całkowicie nienaganny. Czasami słyszy się, jak ludzie mówią o niebezpieczeństwach przywiązania do jhāny, jakby była ogromnym potworem czyhającym przy ścieżce, gotowym rzucić się na ciebie z zasadzki. Jednak niebezpieczeństwa związane z jhāną są stosunkowo niewielkie. Natomiast niebezpieczeństwa związane z utknięciem na poziomie zmysłowości są ogromne. Kiedy twoje szczęście zależy od tego, czy przyjemności zmysłowe są takie, jakich oczekujesz, może to prowadzić do najróżniejszych nieumiejętnych zachowań. Starasz się bowiem nieustannie karmić umysł takimi widokami, dźwiękami i innymi wrażeniami, jakie lubi. Dlatego widzimy w otaczającym nas świecie tyle zabijania, kradzieży, niedozwolonych stosunków seksualnych, kłamstwa i upijania się. Ludzie łamią wszystkie wskazania z powodu przywiązania do przyjemności zmysłowych. Nie widuje się, by ktoś zabijał lub kradł z powodu przywiązania do jhāny.
Choć więc nadal jest to przywiązanie, jest ono lepsze. A kiedy twoje szczęście nie zależy od tego, czy rzeczy na zewnątrz układają się w określony sposób, inni ludzie mają nad tobą mniejszą władzę. W dzisiejszych czasach widzimy to bardzo często. Wystarczy, że zaczną bić na alarm: „Tam jest niebezpieczeństwo; tam są terroryści; mogą nas skrzywdzić. Musimy robić najróżniejsze złe rzeczy, żeby ich powstrzymać”. Tak nam mówią. Jeśli jedynym pokarmem umysłu są rzeczy zewnętrzne, ulegniesz takim argumentom. Ale kiedy potrafisz nabrać dystansu i powiedzieć: „Nie, mam w sobie źródło przyjemności, źródło szczęścia, którego ludzie z zewnątrz nie mogą naruszyć”, znacznie trudniej sprowadzić cię na złą drogę.
W ten sposób zdolność znajdowania pokarmu wewnątrz chroni umysł. Przyjemności zewnętrznego świata zawierają dla ciebie znacznie mniej trucizny, ponieważ nie próbujesz się już nimi żywić. Nadal istnieją, ale możesz nauczyć się obchodzić z nimi umiejętniej i umiejętniej z nich korzystać, by jeszcze bardziej wzmocnić umysł.
Na przykład zdarzą się w medytacji chwile, kiedy nie wszystko będzie szło tak dobrze, jak byś chciał. W takich sytuacjach pomocne może być wyjście na zewnątrz i przyjrzenie się pięknu otaczającej cię przyrody – chmurom, zachodowi słońca, księżycowi i gwiazdom nocą – żeby rozjaśnić i odświeżyć umysł. W Kanonie są fragmenty, w których Mahākassapa, jeden z najsurowszych i najbardziej wymagających uczniów Buddhy, mówi o pięknie przyrody. W jego wierszach stale powraca motyw wzgórz, gór skąpanych w deszczu i dżungli, które go odświeżają. W Kanonie pāḷijskim znajdujemy jedne z najwcześniejszych na świecie utworów poetyckich poświęconych dzikiej przyrodzie – wyrażających zachwyt pięknem nie tylko przyrody, lecz właśnie przyrody dzikiej. Takie docenianie piękna jest częścią umiejętności rozradowywania umysłu.
Wszystko sprowadza się do tego, że – jak powiedział Buddha – nawet w tak prostej czynności jak patrzenie czy słuchanie można rozwijać umiejętność. Patrzysz i słuchasz, starając się jednocześnie zachować poczucie ześrodkowania wewnątrz. To jedna z najlepszych miar tego, ile chciwości, gniewu lub złudzenia czai się w umyśle i nim kieruje. Jeśli przyłapiesz umysł na tym, że wypływa ku jakiemuś obiektowi, to właśnie znalazłeś skalanie.
Wielu z nas na Zachodzie nie lubi słowa „skalanie”. Zaprzeczamy, że w naszych umysłach jest cokolwiek skalanego, a jednak kiedy pragnienie zaciemnia i zawęża umysł, właśnie to Buddha ma na myśli. Poczucie wewnętrznej świadomości zostaje przysłonięte i zawężone w miarę jak twoja uwaga wypływa na zewnątrz. Według Ajaana Lee skłonność do wypływania ku rzeczom oddaje znaczenie słowa „āsava”: wypływ lub skaza. Takie patrzenie i słuchanie – przy którym umysł wypływa ku obiektowi – jest nieumiejętnym patrzeniem i nieumiejętnym słuchaniem. Jeśli robisz to umiejętnie, możesz pozostawać wewnątrz, widząc i słysząc. Kiedy przyłapiesz umysł na wypływaniu, uczysz się czegoś ważnego: nadal są w nim chciwość, gniew i złudzenie. Jeśli chcesz je odnaleźć, oto są. Dopiero gdy je zobaczysz, możesz rzeczywiście coś z nimi zrobić. Zaczynasz dostrzegać niebezpieczeństwo ulegania tym nurtom. Nabierasz chęci, by coś z tym zrobić, żeby nie dawały się już tak tobą kierować. Znajdujesz sposoby zatrzymania tego wypływu u jego źródła.
Wtedy odkrywasz, że pozostawanie wewnątrz materialnej formy ciała rzeczywiście zapewnia umysłowi pokarm wyższego rodzaju, wyższy poziom szczęścia i lepsze miejsce do przebywania. Starasz się zrobić wszystko, co możesz, żeby tutaj pozostać, niezależnie od tego, co dzieje się na zewnątrz. Kiedy pożar lasu gwałtownie zbliża się do ciebie po zboczu góry, starasz się pozostać dokładnie tam, gdzie jesteś. Oczywiście możesz chcieć przemieścić ciało, ale chodzi o to, by twoje centrum pozostało właśnie tutaj, wewnątrz ciała. Kiedy w życiu pojawiają się rozczarowania, nadal starasz się tutaj pozostawać i nie pozwalać, by rozczarowania płynące z zewnątrz wdzierały się do umysłu. Kiedy nadchodzi fala zimna albo fala upałów, starasz się znajdować odświeżenie i poczucie dobrostanu tutaj, w ciele.
Dlatego powściągliwość zmysłów nie oznacza pozbawiania się czegoś. W rzeczywistości jest sposobem karmienia umysłu lepszym pokarmem, dawania mu przyjemności wyższego rodzaju. Ale nie możesz mieć wszystkiego. Jeśli wybierasz bardziej niebezpieczny pokarm, rezygnujesz z lepszego. Musisz wybrać: zdrowy pokarm czy śmieciowe jedzenie. W tym sensie powściągliwość rzeczywiście oznacza rezygnację z czegoś. W istocie jednak jest to wymiana. W zamian dostajesz coś lepszego.
W ciągu dnia wciąż zadawaj sobie te pytania: „Czym się teraz żywię? I co to mówi o umyśle? Czego dowiaduję się o umyśle, obserwując, jak się żywię?”. W ten sposób zwykła czynność patrzenia czy słuchania staje się częścią praktyki. Jeśli robisz to umiejętnie, odżywia praktykę. Podtrzymuje ją.
Ścieżka odświeża umysł nie tylko wtedy, gdy siedzisz tutaj z zamkniętymi oczami albo praktykujesz medytację chodzoną. Kiedy wiesz, jak zachowywać powściągliwość, możesz znajdować odświeżenie przez cały dzień. Praktyka zachowuje ciągłość. Kiedy siadasz i zamykasz oczy, jesteś właśnie tutaj. Nie musisz przez całą godzinę przyciągać umysłu do środka jak kota na smyczy, ponieważ już tutaj jest. Rozwijałeś już mądrość i wnikliwość, które chronią umysł i utrzymują go tutaj. Nie musisz przyrządzać ich od nowa za każdym razem, gdy siadasz do medytacji.
Traktuj więc wszystko, co robisz w ciągu dnia, jako umiejętność, również sposób, w jaki zachowujesz powściągliwość. Czasami oznacza to, że nie patrzysz na rzeczy ani nie słuchasz tego, z czym jeszcze nie umiesz sobie poradzić – jak początkujący bokser, który wie przynajmniej tyle, żeby nie stawać do walki z mistrzem świata. Nie będziesz jednak musiał przez całe życie chodzić z klapkami na oczach. Możesz nauczyć się patrzeć na rzeczy, które dawniej wzbudzały twój gniew lub pożądanie, ale robić to w nowy sposób, tak by już ich nie wzbudzały. Jeśli czujesz wobec czegoś chciwość, przyjrzyj się nieatrakcyjnej stronie zdobywania: temu, co wiązałoby się z próbą zdobycia tej rzeczy i jej utrzymania. Jeśli pojawia się pożądanie, pomyśl o nieatrakcyjnej stronie ludzkiego ciała: własnego i ciał wszystkich ludzi wokół. Jak powiedziałby Ajaan Lee, patrz na rzeczy obojgiem oczu, a nie tylko jednym.
Ponadto, gdy patrzysz, pozostawaj ześrodkowany właśnie tutaj, żeby móc sprawdzić, czy podczas patrzenia i słuchania rzeczywiście zachowujesz dystans wobec skalania. A może ukradkiem je wpuszczasz? Czy płyniesz wraz z nim? Dlatego powściągliwość jest dobrym sposobem kontrolowania umysłu w dwóch znaczeniach słowa „kontrola”: pozwala nie tylko go powstrzymywać, lecz także śledzić to, co rzeczywiście się w nim dzieje. Jeśli podczas medytacji skalania wydają się bardzo ciche, oto masz okazję je sprawdzić. Czy wypływają na zewnątrz przez resztę dnia?
To powściągliwość zapewnia praktyce ciągłość. Jeśli zachowujesz ją umiejętnie, całe twoje patrzenie i słuchanie staje się częścią praktyki. Dzięki nim możesz pozostawać na ścieżce przez cały dzień.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- The Skill of Restraint
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.