Uniwersalne prawdy

· Thanissaro Bhikkhu · Medytacje 4

Cztery Szlachetne Prawdy dotyczą bezpośrednio tego, jak każdy z nas doświadcza cierpienia i sam je powoduje, a ich uniwersalność oznacza, że nikt nie jest wyjątkiem od konieczności praktyki. Refleksja nad starzeniem się, chorobą, śmiercią, rozłąką i skutkami własnych działań rozwija powściągliwość oraz poczucie pilnej potrzeby znalezienia wyjścia z cierpienia. Medytacja oddechu pozwala rozpoznawać niewiedzę we własnym umyśle i łączyć moralność, skupienie oraz wnikliwość w jedną ścieżkę, której należy oddać całe serce i zaangażowanie.

Nagranie

Pobierz MP3

Tekst mowy

Kiedy medytujesz podczas mowy Dhammy, 99% twojej uwagi powinno pozostawać przy oddechu. Niech mowa rozbrzmiewa w tle – ponieważ Dhamma znajduje się wewnątrz umysłu. Dhamma wyrażona słowami to jedynie wskazówki. Słuchając mowy, przypominaj sobie, że słowa kierują cię do wnętrza twojego umysłu. Jeśli jesteś wewnątrz umysłu i zwracasz uwagę na to, co robisz, już znajdujesz się we właściwym miejscu. Nie potrzebujesz mowy. Jeśli zaczniesz błądzić na zewnątrz, natkniesz się na jej słowa, a one skierują cię z powrotem do środka, tam, gdzie tkwi prawdziwy problem: niewiedza.

Prawdziwa niewiedza nie polega na nieznajomości słów czy zasad. Polega na tym, że nie wiesz, co dzieje się w umyśle. W szczególności nie wiesz, jak sam przysparzasz sobie cierpienia. W szerszym sensie jest to niewiedza dotycząca Czterech Szlachetnych Prawd: nie wiesz, gdzie w tej chwili występuje cierpienie i co robisz, by je powodować; nie wiesz, co mógłbyś robić, by położyć mu kres, ani jak wyglądałby kres cierpienia. To właśnie cztery rzeczy, na które mógłbyś zwracać uwagę. Dzieją się one w twoim wnętrzu. Nie dzieją się w słowach. Słowa jedynie na nie wskazują, zwłaszcza na twoje doświadczenie cierpienia – cierpienia, którego nie doświadcza nikt inny. Trudno o doświadczenie bardziej osobiste niż to cierpienie. Nie możesz go wydobyć i nam pokazać. Naukowcy badający twój mózg mogą dostrzec rozmaite oznaki tego, że być może odczuwasz ból, ale nie mogą zobaczyć samego twojego cierpienia. Nie możesz też porównać swojego cierpienia z cierpieniem kogokolwiek innego, żeby sprawdzić, kto cierpi bardziej, jaki dokładnie smak ma to cierpienie czy jak się je odczuwa. Możesz je jednak poznać sam. Dlatego powinieneś zwracać na nie uwagę.

Oznacza to, że Cztery Szlachetne Prawdy nie są jakąś abstrakcyjną nauką, prawdziwą jedynie w Indiach sprzed 2600 lat. Dotyczą tego, co dzieje się właśnie tutaj, właśnie teraz, bezpośrednio w twojej świadomości. Aby stopniowo usuwać tę niewiedzę, zacznij od skupienia się na czymś, co wyraźniej daje się zauważyć tutaj i teraz: na oddechu. W analizie cierpienia przedstawionej przez Buddhę niewiedza warunkuje wytworzenia. Cielesnym wytworzeniem jest oddech. Jeśli oddychasz w niewiedzy, oddech może stać się warunkiem cierpienia. Jeśli oddychasz z wiedzą i świadomością, może pomóc ci przeciąć cierpienie. Może pomóc ci wyraźniej dostrzec własną niewiedzę. W miarę jak dostrzegasz ją wyraźniej, zastępujesz ją wiedzą. Kiedy więc skupiasz się na oddechu, uczysz się oddychać wygodnie i pozwalasz umysłowi pozostawać przy oddechu z poczuciem wygody, przeciwstawiasz się niewiedzy. Stawiasz też opór wszystkim procesom myślowym opartym na niewiedzy, które zachodzą przez cały dzień, po to, by móc je zrozumieć. Właśnie dzięki ich zrozumieniu możesz wyjść poza nie, przekroczyć je.

Te zasady są uniwersalne. Dlatego Buddha nazwał je „ariya-sacca”, co tłumaczymy jako Szlachetne Prawdy. Jednak słowo „ariya”, oprócz tego, że znaczy „szlachetny”, oznacza także normę w sensie uniwersalnego wzorca. Tak więc te prawdy są nie tylko szlachetne, lecz stanowią również uniwersalne normy. Dotyczą nas wszystkich, bez wyjątku. Są czymś, co wszyscy mamy wspólnego. Każdy z nas doświadcza cierpienia i jego przyczyny tylko we własnym wnętrzu, ale mechanizm naszego cierpienia jest wspólny dla nas wszystkich. Dlatego ścieżka prowadząca do kresu cierpienia jest uniwersalna. Nie ma znaczenia, z jakiego kraju pochodzisz, z jakiego środowiska się wywodzisz ani jakim językiem mówisz. Ścieżka działa w każdym przypadku, jeśli stosujesz ją uczciwie, jeśli zdajesz sobie sprawę, że dotyczy ciebie w takim samym stopniu jak każdego innego.

Większość z nas lubi myśleć o sobie jako o wyjątkach od reguły. Lubimy myśleć, że w naszym przypadku będzie jakoś inaczej, zwłaszcza kiedy słyszymy o całym wysiłku, jaki poszczególni ajaanowie wkładali w praktykę. Wolelibyśmy nie musieć wykonywać całej tej pracy. Myślimy, że może nam powinno być łatwiej, ponieważ jesteśmy lepiej wykształceni albo dzięki naszej kulturze wiemy więcej. Otóż nie, nie wiemy. Nasze problemy są dokładnie takie same jak ich. W każdym przypadku mogą przybierać nieco inną postać, ale u podstaw są takie same. Ajaan Fuang przytoczył kiedyś słowa Ajaana Muna: wszyscy ludzie są podobni, lecz kiedy przyjrzeć się im nieco głębiej, widać, że w rzeczywistości nie są; kiedy jednak spojrzeć jeszcze głębiej, widać, że naprawdę są. Ajaan Fuang skomentował to tak: „Pomyśl nad tym przez jakiś czas”. Istnieją pewne różnice, ale naprawdę ważne jest to, co mamy wspólnego.

Tak jak w naszej recytacji sprzed chwili. Starzenie się, choroba, śmierć i rozłąka: to rzeczy wspólne nam wszystkim. Ta recytacja jest nieco niepełna, ponieważ przypomina ci jedynie, że to ty podlegasz starzeniu się, chorobie i śmierci. Albo, jak ujmuje to tajski przekład, te rzeczy są dla ciebie czymś normalnym. Podlegasz rozłące z tym, co kochasz. Na początku życia wciąż uczysz się nowych rzeczy, wciąż zyskujesz coś nowego, ale potem przychodzi moment, w którym wszystko to zaczyna odchodzić. Pozostają ci twoje działania. Odziedziczysz skutki tego, co robisz, mówisz i myślisz. A rezultaty zależą od tego, czy to, co robisz, mówisz i myślisz, jest umiejętne, czy nie.

Jak powiedział Buddha, rozważanie, jak te prawdy dotyczą ciebie, powstrzymuje cię przed nieumiejętnym postępowaniem. Zdajesz sobie sprawę: „Jeśli pozwolę sobie dziś na wiele nieumiejętnych myśli, ich skutki przenikną do moich słów; przenikną do moich działań. Wtedy zacznę nie tylko nieumiejętnie myśleć, lecz także nieumiejętnie działać i mówić. Wszystko to zacznie się nawarstwiać”. Czy tego chcesz? Nie. Tak więc te refleksje mają utrzymywać cię w ryzach, powstrzymywać przed krzywdzeniem siebie i innych ludzi. Uczą cię powściągliwości.

Jednak oryginalna Sutta, z której pochodzi ta recytacja, nie kończy się w tym miejscu. Dalej zaleca, by przypominać sobie, że te rzeczy dotyczą nie tylko ciebie, lecz wszystkich, na wszystkich poziomach istnienia. Dokądkolwiek się udasz – w tym życiu, w następnym życiu, w jakiejkolwiek sferze istnienia – zasady te dotyczą wszystkich istot, które istniały, i wszystkich, które będą istnieć, czy żyją, czy umierają, czy się odradzają. I jak powiedział Buddha, rozmyślanie o tym nie tylko powstrzymuje cię przed nieumiejętnym postępowaniem, lecz także wprowadza cię na ścieżkę. W końcu zdajesz sobie sprawę, że nie ma innej ucieczki od tych zasad dotyczących cierpienia i jego przyczyny. Ścieżka musi być taka sama dla wszystkich, aby ustanie cierpienia również było takie samo dla wszystkich. Nie jesteś wyjątkiem. Dokądkolwiek się udasz, czy zechcesz odrodzić się jako brahma, czy powrócić jako człowiek nieco bogatszy – może znacznie bogatszy, przystojniejszy, mający większą władzę – i tak nadal będziesz podlegać tym samym prawdom.

Ma to wzbudzić nie tylko powściągliwość, lecz także poczucie saṃvegi, coś, co sięga głębiej: uświadomienie sobie, że sposób, w jaki dotąd żyłeś, naprawdę donikąd nie prowadzi. Sposób, w jaki większość ludzi przeżywa swoje życie, donikąd nie prowadzi. Jedyny kierunek, w którym możesz dokądś dotrzeć, prowadzi na zewnątrz. Nawet to nie jest miejscem, ale mimo wszystko jest kierunkiem. Bez tego życie nie ma żadnego kierunku. Po prostu błąka się, przez chwilę przyglądając się temu, przez chwilę tamtemu – jak pies, którego wędrówkę po okolicy naniesiono na mapę: tu coś obwącha, tam coś obwącha, pójdzie w tę stronę, wytarza się w tym, wytarza się w tamtym. Naprawdę nie zmierza do żadnego konkretnego celu.

Jeśli jednak przyjmiesz, że te prawdy są uniwersalne, Buddha jest gotów pokazać ci uniwersalne wyjście. Nie naucza jedynie o dobrej lub złej karmie ani o umiejętnej lub nieumiejętnej karmie. Mówi, że umiejętna karma ma różne stopnie. Istnieje zwykła umiejętna karma, która utrzymuje cię w cyklu, a także karma, która kładzie kres karmie i wyprowadza cię z cyklu. To właśnie ścieżka – ścieżka, która przecina niewiedzę, ścieżka, która przecina pragnienie powodujące cierpienie. To jest wyjście.

Tak więc to od nas zależy, czy nadal chcemy zajmować się po trochu tym i owym, tarzać się w martwych wiewiórkach, czy też mamy już dosyć i chcemy się wydostać. Jeśli chcemy się wydostać, cała ścieżka została już wytyczona, od Właściwego Poglądu aż po Właściwe Skupienie. Oznacza to, że starasz się włączyć do swojego skupienia wszystkie czynniki ścieżki. Moralność, skupienie, wnikliwość: wszystko to powinno łączyć się w twojej praktyce.

Kiedy więc skupiasz się na oddechu, staraj się robić to zgodnie z moralnością. Innymi słowy, rób to z powściągliwością. Przypominaj sobie, że nie możesz błądzić, zajmując się raz tym, raz tamtym. Musisz naprawdę pozostać wierny przedmiotowi swojego skupienia. A twoje skupienie powinno być przeniknięte wnikliwością: które sposoby skupiania się na oddechu wywołują dyskomfort w umyśle? Które sprawiają, że oddech staje się niewygodny? Jakie sposoby skupiania się na oddechu, myślenia o nim, nazywania go i rozumienia pomagają oddychać wygodniej i ułatwiają pozostawanie tutaj, tak by oddech naprawdę stał się twoim domem – tak byś bez względu na to, dokąd się udasz, miał w sobie ten dom, to źródło pokarmu na ścieżce? Tak właśnie działa twoja wnikliwość. Chcesz połączyć wszystkie te cechy. Jeśli pominiesz którąkolwiek z nich, ścieżka będzie niepełna. A kiedy jest niepełna, nie może spełnić swojego zadania.

Dlatego oddajesz jej cały swój umysł. Pāḷijskie słowo oznaczające „umysł” – „citta” – oznacza także pełne zaangażowanie w to, co robisz. A „citta” w tym drugim znaczeniu jest jednym z elementów Właściwego Wysiłku, jedną z podstaw powodzenia. Oddaj więc tej praktyce cały swój umysł, całe swoje serce, całe swoje zaangażowanie, aby jej rezultaty również były pełne i całkowite.

Źródło i licencja

Oryginalny tytuł
Universal Truths
Licencja
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)
Nota
Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.