Właściwy sposób życia
Właściwy sposób życia obejmuje nie tylko zarabianie bez krzywdzenia innych, lecz także świadome korzystanie z pożywienia, ubrań, schronienia i lekarstw. Thanissaro Bhikkhu pokazuje, jak szczęście płynące ze skupienia odżywia umysł, osłabia zależność od przyjemności zmysłowych i pomaga ograniczać obciążenie, jakie nasze potrzeby nakładają na inne istoty. Zachęca do refleksji nad własnymi motywacjami i rozwijania dobrostanu poprzez medytację oddechu, aby stworzyć stabilną podstawę dla trudnych wglądów prowadzących do uwolnienia.
Nagranie
Tekst mowy
Często brak nam cierpliwości w praktyce. Chcemy od razu przejść do wglądu, od razu rozwiązać wszystkie nasze problemy, żeby móc wrócić do domu i zająć się pozostałymi sprawami w życiu. Ale zanim uzyskasz jakikolwiek wgląd, musisz najpierw doprowadzić umysł do dobrej kondycji. Musisz go dobrze odżywiać: właśnie temu służy skupienie. Jak powiedział kiedyś Buddha, jeśli nie doświadczasz przyjemności i radosnego uniesienia, które mogą płynąć przynajmniej z pierwszej jhāny, zmysłowość zawsze będzie cię kusić. Nawet jeśli rozumiesz wady zmysłowych przyjemności i zmysłowych pragnień, bez tego innego sposobu odnajdywania szczęścia wrócisz do dawnych nawyków. Nieważne, ile przeczytałeś o Dhammie i jak dokładnie rozumiesz zawiłości nauk Buddhy – gdy przyjdzie pora się pożywić, znów zaczniesz żerować na tej samej przydrożnej padlinie, którą żywiłeś się przez całe życie.
Przypomina to porównanie Ajaana Chah. Powiedział kiedyś, że ludzie Zachodu są jak sępy. Kiedy latają, wzbijają się bardzo wysoko, ale kiedy jedzą, żerują nisko. To jeden z tych cytatów, których zwykle nie znajdziesz w książkach o Ajaanie Chah, ale trafia w sedno. My na Zachodzie często zapominamy, że potrzebujemy podstawy, jaką daje skupienie. Sam Buddha porównywał szczęście, przyjemność i równowagę umysłu płynące ze skupienia do różnych rodzajów pożywienia. Posłużył się obrazem twierdzy na pograniczu, a poszczególne cechy rozwijane na ścieżce odpowiadały różnym jej elementom. Wnikliwość jest jak śliski mur, na który wróg nie może się wspiąć. Wiedza zdobyta dzięki nauce jest jak arsenał broni służącej do odpierania wroga. Uważność jest jak strażnik bramy, który pamięta, kogo wpuszczać, a kogo nie. Jhāna natomiast, jak powiedział, jest jak zapasy żywności.
Pierwsza jhāna jest jak woda i trawa. Gdy dojdziesz do czwartej jhāny, masz już miód, masło i masło klarowane. Tak odżywiasz umysł i zapewniasz mu właściwy sposób życia. Nawet jeśli nie osiągasz wyższych poziomów wglądu, przynajmniej znajdujesz przyjemność w czymś nienagannym. To zalicza się do Właściwego sposobu życia na ścieżce. Im więcej przyjemności, dobrego samopoczucia i stabilności potrafisz rozwinąć wewnątrz siebie, tym mniej obciążasz resztę świata swoją kammą i tym mniej krzywdy wyrządzasz, szukając środków utrzymania zarówno dla ciała, jak i dla umysłu.
Kiedy więc praktykujesz skupienie, rozwijasz jednocześnie kilka czynników ścieżki. Jest Właściwa Intencja: zamiar wyrzeczenia się zmysłowości i znalezienia przyjemności niezwiązanej ze zmysłową namiętnością. Jest Właściwa Uważność, która stanowi temat Właściwego Skupienia. Jest też Właściwy sposób życia: umiejętne dbanie o własne potrzeby. Właściwy sposób życia jest jak zaniedbywana przyrodnia siostra Ośmiorakiej Ścieżki. To czynnik, którego Buddha niemal wcale nie definiuje. Mówi po prostu, że uczeń szlachetnych unika niewłaściwego sposobu życia i zarabia na życie w sposób właściwy – co niewiele nam wyjaśnia.
Po części mogło to być po prostu kwestią dobrych manier. W Kanonie jest tylko jeden fragment, w którym Buddha wyraźnie potępia pewne rodzaje handlu jako niewłaściwy sposób życia. Wymienia pięć: handel truciznami, bronią, środkami odurzającymi, mięsem oraz ludźmi sprzedawanymi jako niewolnicy. Mówi, że uczeń szlachetnych ich unika. Nie otwierasz sklepu, żeby sprzedawać alkohol, trucizny, broń, mięso czy niewolników. Poza tym jednak Buddha wypowiada się bardzo ostrożnie o zawodach innych ludzi.
W dwóch przypadkach przychodzą do niego ludzie wykonujący zawody budzące wątpliwości. Jeden jest aktorem, drugi zawodowym żołnierzem. Obaj mówią mniej więcej to samo. „Nasi nauczyciele, którzy uczyli nas aktorstwa – mówi aktor – twierdzili, że jeśli spędzisz życie, zabawiając ludzi naśladowaniem rzeczywistości i rozśmieszając ich, po śmierci trafisz do nieba śmiechu. Co ma o tym do powiedzenia mistrz Gotama?”
Buddha dwukrotnie odmawia odpowiedzi, ale aktor nie ustępuje i pyta po raz trzeci. W końcu Buddha mówi: „Cóż, wygląda na to, że nic nie wskóram, mówiąc, że nie chcę na to odpowiedzieć. Więc ci odpowiem”. Następnie wyjaśnia, że jeśli podczas występu wzbudzasz w widzach chciwość, gniew i złudzenie, a sam występujesz pod wpływem chciwości, gniewu i złudzenia, to po śmierci trafisz do piekła śmiechu – czyli nie tam, gdzie ludzie śmieją się razem z tobą, lecz tam, gdzie śmieją się z ciebie. Aktor wybucha płaczem. Buddha mówi: „Widzisz? Dlatego nie chciałem odpowiedzieć na twoje pytanie”. Aktor odpowiada: „Nie, nie płaczę z powodu tego, co powiedziałeś. Płaczę tylko dlatego, że moi nauczyciele tak długo mnie oszukiwali”.
Podobnie jest z żołnierzem. Żołnierz mówi: „Uczono mnie, że jeśli zginiesz w bitwie, trafisz do nieba bohaterów. Co ma o tym do powiedzenia mistrz Gotama?” I znów Buddha dwukrotnie odmawia odpowiedzi. Kiedy żołnierz nalega po raz trzeci, Buddha w końcu mówi: „Gdy jesteś w samym środku bitwy i wzbudzasz w sobie pragnienie zabijania innych istot – «Oby te inne istoty cierpiały, oby doznały krzywdy, oby zostały zabite» – to jeśli wtedy umrzesz, ten stan umysłu zaprowadzi cię do piekła bohaterów poległych w bitwie”. Podobnie jak aktor, żołnierz wybucha płaczem, a Buddha mówi: „Widzisz? Dlatego nie chciałem odpowiedzieć na twoje pytanie”. I żołnierz, podobnie jak aktor, odpowiada: „Nie, nie płaczę z powodu tego, co powiedziałeś. Płaczę tylko dlatego, że moi nauczyciele tak długo mnie oszukiwali”.
Interesujące jest to, jak Buddha przestrzega tu dobrych manier. Nie rozpoczynał kampanii przeciwko aktorom, zawodowym żołnierzom, ludziom zajmującym się reklamą czy komukolwiek innemu. Potępiał dany zawód tylko wtedy, gdy nalegano na odpowiedź. W przeciwnym razie prosiłby cię po prostu, żebyś zastanowił się nad swoim sposobem zarabiania na życie. Czy krzywdzisz w ten sposób inne istoty? Czy wiąże się to z kłamstwem? Czy wiąże się z nieumiejętnymi stanami umysłu? Jeśli tak, może powinieneś poszukać innego zajęcia – co oczywiście może wymagać czasu. Być może był to jeden z powodów, dla których Buddha przestrzegał tych zasad uprzejmości: wielu ludzi tkwi w swoim zawodzie. Gdy uświadomią sobie, że ich sposób zarabiania na życie jest nieumiejętny, uwolnienie się od niego zajmie im trochę czasu.
Właściwy sposób życia ma jednak także drugą stronę: chodzi o to, by przyjrzeć się swojemu stosunkowi do tego, co zużywasz i spożywasz. To jeden z powodów, dla których każdego wieczoru recytujemy tekst, w którym wracamy myślą do tego, jak w ciągu dnia korzystaliśmy z rzeczy niezbędnych do życia. Dlaczego z nich korzystałeś? Właściwie ta recytacja służy refleksji wtedy, gdy nie zastanawiałeś się nad tym podczas korzystania z tych rzeczy. Najlepiej byłoby zastanawiać się już podczas jedzenia: dlaczego teraz jesz? Kiedy się ubierasz, dlaczego wkładasz te ubrania? Kiedy urządzasz swój dom lub chatkę, dlaczego robisz to właśnie w taki sposób? Kiedy bierzesz lekarstwo, dlaczego bierzesz teraz właśnie ten lek? Co tobą kieruje?
Recytacja przypomina ci o idealnej motywacji: noś ubrania, żeby chronić się przed warunkami atmosferycznymi i zakrywać części ciała, których odsłonięcie budzi wstyd. Przyjmuj pożywienie nie po to, żeby zwiększać masę ciała, nie dla zabawy ani dla smaku. Przecież ci, dzięki którym masz jedzenie – rolnicy, którzy pracowali, i zwierzęta, które oddały życie – nie dostarczyli go dla zabawy. Przyjmujesz pożywienie po prostu po to, żeby móc dalej praktykować, żeby usunąć ból głodu, a zarazem nie przejadać się i nie odczuwać przez to dyskomfortu. Nie jesz wyłącznie dla smaku; jesz, żeby odżywiać ciało i móc praktykować bez niedogodności. Ze schronienia powinieneś korzystać po prostu po to, żeby chronić się przed warunkami atmosferycznymi i mieć miejsce, w którym możesz przebywać w ciszy, mieć trochę prywatności i praktykować. A lekarstwa stosujesz, żeby usunąć ból i pozostać wolnym od chorób. To wszystko.
Rozważanie tych spraw zmusza cię do przyjrzenia się temu, jak wpływasz na świat, kiedy jesz, kupujesz ubrania czy inne potrzebne rzeczy i z nich korzystasz. Jaki jest twój wpływ na świat? Sam fakt, że żyjesz i oddychasz, oznacza, że masz wiele potrzeb, które można zaspokoić tylko dzięki innym. Jak możesz korzystać z ich pomocy, nie krzywdząc ich ani nie sprawiając im niepotrzebnego bólu?
Ta refleksja łączy się z jedną z ważnych zasad tak zwanych zwyczajów szlachetnych: zadowoleniem z posiadanych dóbr materialnych. Kiedy myślisz w ten sposób, zauważasz, że kupujesz mniej i mniej zużywasz, ponieważ szukasz szczęścia gdzie indziej. To znaczy: szukasz go wewnątrz siebie. Właśnie tu skupienie ma swoją rolę. Właśnie dlatego jest ważnym elementem Właściwego sposobu życia. Dostarcza ci miodu, masła, zboża i innych pokarmów potrzebnych umysłowi, by odnaleźć prawdziwe szczęście głęboko w sobie. Jednocześnie to szczęście daje ci dobrą podstawę do wglądów, które pojawią się, gdy zaczniesz przyglądać się różnym sposobom, na jakie wciąż się rodzisz. Bo, jak już mówiliśmy, sam fakt, że się rodzisz, obciąża inne istoty, obciąża świat.
Wglądy, których będziesz potrzebować, żeby zatrzymać ten proces, mogą być bardzo trudne do przyjęcia. Jak powiedział Buddha, kiedy przyjmujesz pożywienie, pomyśl o historii pary, która przemierzała pustynię ze swoim jedynym dzieckiem. Przebyli już ponad połowę drogi, gdy całkowicie skończyło im się jedzenie. Zrozumieli, że jeśli niczego nie zjedzą, umrą wszyscy troje. Postanowili więc zabić swoje dziecko i zrobić z niego suszone mięso: suszone mięso niemowlęcia. W ten sposób przynajmniej dwoje z nich przeżyje, a kiedy dotrą na drugą stronę pustyni, będą mogli ponownie założyć rodzinę.
Buddha zapytał: jaki byłby ich stosunek do tego pożywienia podczas jedzenia? Czy jedliby dla zabawy? Nie. Z żalem myśleliby o tym, co musieli zrobić w tych strasznych okolicznościach. Tak właśnie, powiedział Buddha, powinieneś patrzeć na pożywienie dla ciała: nie jak na coś, co jesz dla przyjemności czy smaku, lecz jak na coś, co służy jedynie podtrzymaniu życia. Pamiętaj przy tym, że sam fakt, iż musisz jeść, powoduje cierpienie, powoduje ból.
To trudna kontemplacja – jedna z wielu trudnych kontemplacji w naukach Buddhy. Umysł może wytrzymać tego rodzaju kontemplację tylko wtedy, gdy masz silne poczucie dobrostanu płynące z odżywiania go Właściwym Skupieniem. Bez takiej solidnej podstawy wglądy płynące z medytacji mogą cię dezorientować i wytrącać z równowagi.
Dlatego, tworząc podstawę swojej praktyki, powinieneś stale rozwijać te umiejętności. Doceń prostotę wyciszenia umysłu i odnajdywania poczucia swobody dzięki samemu sposobowi oddychania. Doceń też możliwość rozwijania dobrego samopoczucia, radosnego uniesienia i równowagi umysłu, kiedy ich potrzebujesz. W ten sposób odżywiasz umysł dobrym pożywieniem. To Właściwy sposób życia w najwyższym sensie. Dzięki niemu, dopóki żyjesz w tym wcieleniu, tylko w niewielkim stopniu obciążasz otaczający cię świat. Rozwijasz też umiejętność, dzięki której nie będziesz musiał wracać i ponownie go obciążać. Właśnie dlatego nauki Buddhy nie są samolubne. Są aktem dobroci zarówno wobec ciebie, jak i wobec całego otaczającego cię świata.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- Right Livelihood
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.