← Wróć do zbioru Nauki Buddy. Wprowadzenie
Wprowadzenie
Poszukiwanie szczęścia wolnego od starzenia się, choroby i śmierci doprowadziło Buddhę do odkrycia ścieżki opartej na ćwiczeniu umysłu, skupieniu i porzucaniu nieumiejętnych właściwości. Jego droga pokazuje znaczenie wytrwałości, uczciwej obserwacji oraz gotowości do rozpoznawania błędów i zmiany postępowania. Praktyka polega na sprawdzaniu skutków własnych myśli, słów i czynów, unikaniu krzywdzenia oraz rozwijaniu umiejętności prowadzących do całkowitego ustania cierpienia.
Nagranie
Tekst
Czy istnieje niepodlegające śmierci szczęście, które może położyć całkowity kres cierpieniu i napięciu?
Jeśli istnieje, czy można je odnaleźć dzięki ludzkiemu wysiłkowi?
Jeśli tak, czy można je odnaleźć tak, by nikogo nie krzywdzić i nie zasłużyć na naganę?
To właśnie te pytania skłoniły 2600 lat temu młodego człowieka z północnych Indii, by opuścił rodzinę, udał się na odludzie i poszukał odpowiedzi w sobie. W końcu doznał Przebudzenia i zrozumiał, że odpowiedź na wszystkie trzy pytania brzmi: tak. Tak, istnieje niepodlegające śmierci szczęście, które całkowicie kładzie kres cierpieniu. Tak, można je odnaleźć dzięki ludzkiemu wysiłkowi. I tak, wysiłek ten nikogo nie krzywdzi i nie zasługuje na naganę. Dzięki temu Przebudzeniu stał się Buddhą: Przebudzonym. Resztę życia poświęcił nauczaniu innych, jak mogą sami odnaleźć to samo szczęście. Zapoczątkował w ten sposób tradycję nauki praktyki i sposobu myślenia, z której wyrosły liczne formy buddyzmu znane nam dzisiaj.
Sposób, w jaki młody „bodhisatta”, czyli przyszły Buddha, szukał odpowiedzi na te pytania, odegrał istotną rolę w ukształtowaniu ścieżki praktyki, której nauczał innych. Aby więc zrozumieć jego nauki, warto przyjrzeć się temu, jak sam do nich doszedł podczas swoich poszukiwań. Poniżej znajduje się krótki opis jego życia, przeplatany wnioskami, które później wyciągnął z własnych doświadczeń i przekazywał innym.
Bodhisatta urodził się w książęcej rodzinie – w gałęzi Sakjów należącej do rodu Gotamów ze szlachetnej kasty wojowników – i wychowywał się w wielkim przepychu. Ojciec wybudował mu trzy pałace: jeden na porę deszczową, drugi na porę chłodną, a trzeci na porę upalną. Nawet służba w tych pałacach otrzymywała najlepsze jedzenie, nie wspominając już o posiłkach samego bodhisatty.
Jednak w pewnym momencie bodhisatta uświadomił sobie, że wszystko, w czym szukał szczęścia, podlega starzeniu się, chorobie i śmierci. Choć był młody, zdrowy i cieszył się życiem, on również nie mógł uniknąć starości, choroby i śmierci. Rozważając te fakty, przestał upajać się swoją młodością, zdrowiem i życiem. Ujrzał świat jako wysychającą kałużę, pełną ryb walczących ze sobą o ostatni łyk wody. Napełniło go to poczuciem „saṃvegi”, czyli głębokiego niepokoju wobec bezcelowości życia prowadzonego w zwykły sposób. Uznał, że jedynym szlachetnym, godnym celem życia byłoby poszukiwanie czegoś wolnego od starzenia się, choroby i śmierci: Bezśmiertelności. Innymi słowy, szczęścia, które nigdy się nie skończy, nie wymaga walki z innymi i nikogo nie krzywdzi. Zrozumiał też, że poszukiwanie takiego szczęścia będzie niemożliwe, jeśli pozostanie uwikłany w obowiązki życia rodzinnego. Dlatego – zgodnie z tradycją od dawna zakorzenioną w kulturze indyjskiej – zgolił włosy i brodę, włożył brązowe szaty wędrownego żebrzącego ascety, żyjącego z jałmużny ofiarowywanej przez innych, opuścił rodzinę i udał się na odludzie.
Potraktował ścieżkę do Bezśmiertelności jako umiejętność, którą trzeba opanować. Poszukiwanie tej umiejętności i próby jej opanowania zajęły mu sześć lat, podczas których kilkakrotnie obierał błędny kierunek. Jednym z kluczy do jego powodzenia było to, że potrafił rozpoznawać te błędy i za każdym razem zmieniać kierunek. Oceniał rezultaty własnych działań i dostrzegał, że nie prowadzą do zamierzonego celu. Następnie – zamiast godzić się ze swoją sytuacją albo obwiniać za nią czynniki zewnętrzne – próbował wyobrazić sobie inny sposób działania. Ten również poddawał próbie.
Innym kluczem do powodzenia było to, że stawiał sobie wysokie wymagania: nie pozwalał sobie na zniechęcenie ani nie zadowalał się tym, co osiągnął, dopóki nie znalazł szczęścia naprawdę niepodlegającego śmierci.
Uczył się u dwóch mistrzów, którzy nauczali subtelnych stanów medytacyjnych – pochłonięcia w nicości oraz stanu ani postrzegania, ani niepostrzegania – lecz uświadomił sobie, że nawet te subtelne stany nie są wolne od śmierci. Odszedł więc, by praktykować samodzielnie, i przez sześć lat poddawał się umartwieniom. Niemal zagłodził się na śmierć, mając nadzieję, że dotkliwy ból oczyści jego umysł. Doszedł do tego, że kiedy pocierał brzuch, mógł wyczuć kręgosłup; ilekroć załatwiał potrzeby fizjologiczne, padał zemdlony. Nigdy jednak nie pozwolił, by fizyczny ból i osłabienie zapanowały nad jego umysłem. W końcu zrozumiał, że ta droga również nie prowadzi do szlachetnego celu, którego szukał.
Przypomniał sobie pewne zdarzenie z dzieciństwa. Siedząc samotnie pod drzewem, skupił się na oddechu i wszedł w przyjemny stan głębokiego skupienia zwany „jhāną”. Zastanowił się: czy to mogłaby być droga do Bezśmiertelności? Postanowił spróbować i przestał się głodzić, aby odzyskać siły fizyczne potrzebne do osiągnięcia takiego skupienia. Zrozumiał również, że będzie musiał wyćwiczyć umysł w odrzucaniu nieumiejętnych myśli – tych, które stanowiłyby przeszkodę w praktyce jhāny – i dopuszczaniu jedynie myśli sprzyjających uspokojeniu umysłu. Gdy opanował te umiejętności, odkrył, że rzeczywiście stanowią one sedno poszukiwanej ścieżki do Bezśmiertelności.
Poszukując i odnajdując w ten sposób ścieżkę do Bezśmiertelności, nauczył się wiele nie tylko o umiejętnościach potrzebnych na ścieżce, lecz także o cechach charakteru niezbędnych do ich opanowania. Nauczył się też wiele o możliwościach umysłu.
• Umysł może ćwiczyć się w porzucaniu nieumiejętnych właściwości – takich skalań umysłu jak chciwość, niechęć i złudzenie, a także zmysłowość, wrogość i skłonność do krzywdzenia – oraz rozwijać w ich miejsce umiejętne właściwości, wolne od tych skalań.
• Takie ćwiczenie wymaga uważnego przyglądania się własnym działaniom w myśli, słowie i czynie. Zanim zaczniesz działać, zapytaj siebie: jakich rezultatów spodziewam się po tym działaniu? Jeśli przewidujesz krzywdę dla siebie lub innych, nie podejmuj go. Jeśli nie przewidujesz krzywdy, działaj. W trakcie działania sprawdzaj, czy nie przynosi ono bezpośrednich szkodliwych skutków. Jeśli przynosi, przerwij. Jeśli nie, działaj dalej. Po zakończeniu sprawdź długofalowe rezultaty działania. Jeśli dostrzeżesz, że pomimo twoich zamiarów przyniosło ono krzywdę, postanów nie powtarzać tego błędu. Jeśli nie widzisz szkodliwych skutków, ciesz się swoimi postępami i postanów czynić dalsze.
• Główną motywacją do podjęcia tego ćwiczenia jest uważna troska: świadomość, że od twoich działań zależy, czy doświadczysz cierpienia, czy szczęścia, czy przyniosą one krzywdę, czy nie, i że musisz uważnie nad nimi czuwać. Uważna troska musi z kolei iść w parze z postawą, która nie pozwala łatwo zadowalać się rezultatami własnych działań. Jeśli widzisz, że możliwe jest większe szczęście, jesteś gotów podjąć dodatkowy wysiłek, którego może ono wymagać, aż osiągniesz najwyższy możliwy poziom umiejętności.
• Opanowanie tej umiejętności wymaga jeszcze dwóch cech: prawdomówności w opisywaniu własnych działań i ich rezultatów oraz dużej zdolności obserwacji. Jeśli nie mówisz innym prawdy o swoich działaniach, trudno oczekiwać, byś sam widział je takimi, jakie są. Dlatego te dwie cechy są nierozłączne. Bez nich nie da się wiarygodnie sprawdzić, co można rzeczywiście osiągnąć ludzkim wysiłkiem – twoim własnym ludzkim wysiłkiem.
W noc swojego Przebudzenia bodhisatta usiadł pod drzewem – które później nazwano drzewem „Bodhi”, czyli Przebudzenia – i skupił się na oddechu. Zdołał osiągnąć nie tylko poziom jhāny, którego doświadczył jako dziecko, lecz także trzy wyższe poziomy pochłonięcia. Gdy osiągnął czwarty poziom jhāny, w którym oddech samoistnie się zatrzymał, a umysł był promienny i zrównoważony, wykorzystał ten poziom skupienia do zdobycia trzech rodzajów wiedzy:
• wiedzy o własnych poprzednich żywotach;
• wiedzy o tym, jak wszystkie istoty umierają i odradzają się zgodnie ze swoją „kammą” – słowem oznaczającym „działanie”, dziś lepiej znanym w sanskryckiej formie „karma”;
• wiedzy o tym, jak położyć kres właściwościom umysłu, które nazywał „āsavami”, czyli wypływami: skłonnościom, które „wypływają na powierzchnię” w umyśle i prowadzą do kolejnych narodzin.
Kiedy te wypływy, wiążące umysł nie tylko z ponownymi narodzinami, lecz także z przestrzenią i czasem, zniknęły z jego umysłu, bodhisatta – teraz już Buddha – doświadczył Bezśmiertelności, którą później nazwał „Nibbāną” (dziś lepiej znaną w sanskryckiej formie „nirvāṇa”): wyzwoleniem z więzów. To było jego Przebudzenie.
Przez siedem tygodni pozostawał w pobliżu drzewa Bodhi, doświadczając błogości wyzwolenia. Dopiero potem postanowił nauczać. Jak powiedział później, to, czego dowiedział się w trakcie Przebudzenia, było niczym liście w lesie; to, czego nauczał – niczym garść liści. Postanowił nauczać jedynie tego, co inni mogliby z pożytkiem zastosować w praktyce, aby sami odnaleźć Bezśmiertelność.
Wymagało to odłożenia na bok pytań, które nie miały znaczenia dla osiągnięcia Bezśmiertelności albo wręcz stanowiły przeszkodę, jeśli przyjmowało się ich założenia. Wśród pytań, które Buddha świadomie odłożył na bok, były następujące: czy wszechświat jest skończony, czy nieskończony? Czy jest wieczny, czy nie? Czy wszystko jest Jednym? Czy też jest wielością rzeczy? Czym jest osoba? Czy mamy „ja”, czy go nie mamy?
Zamiast tego Buddha radził skupiać się wyłącznie na pytaniach dotyczących mocy ludzkiego działania oraz tego, jak działać z umiejętnością niezbędną do Przebudzenia. Tego uczyła jego Dhamma: nauki, które stanowiły jego garść liści.
Wiele z tych nauk ukształtowało się pod wpływem sposobu, w jaki ostatecznie doszedł do Przebudzenia, oraz tego, czego doświadczył podczas samego Przebudzenia.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- Introduction
- Źródło oryginału
- dhammatalks.org
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.