← Wróć do zbioru Nauki Buddy. Wprowadzenie
Kamma i odradzanie się
Kamma to działanie oparte na zamiarze: choć przeszłe działania ograniczają obecne możliwości, nie odbierają swobody dokonywania umiejętnych wyborów, które chronią przed cierpieniem. Mowa wyjaśnia, jak pragnienia tworzą kolejne światy doświadczenia i poczucia tożsamości, napędzając zarówno codzienne stawanie się, jak i odradzanie po śmierci. Ponieważ nawet najprzyjemniejsze miejsca odrodzenia są nietrwałe, trwałego szczęścia należy szukać nie w kolejnych formach istnienia, lecz w zakończeniu podtrzymujących je procesów w umyśle.
Nagranie
Tekst
Dwa zagadnienia, które w czasach Buddhy budziły wśród indyjskich myślicieli najgorętsze spory, dotyczyły kammy (działania) i odradzania się. Czy ludzie mają swobodę wyboru swoich działań? Czy ich działania rzeczywiście wpływają na to, czy doświadczają przyjemności, czy bólu? Czy odradzają się po śmierci? Jeśli tak, to gdzie? Czy ich działania w tym życiu mają jakikolwiek wpływ na to, gdzie się odrodzą?
Pierwsze dwie wiedze, które Buddha zdobył w noc swego Przebudzenia, dostarczyły mu odpowiedzi na te pytania. Gdy połączył te odpowiedzi z wglądami uzyskanymi dzięki trzeciej wiedzy – wiedzy o ustaniu wypływów, które położyło kres kammie i odradzaniu się – zaczął nauczać o kammie i odradzaniu się tak, jak nikt przed nim.
Najpierw kamma: istotą działania jest zamiar, który nim kieruje. Zamiary mogą być nieumiejętne – prowadzące do bólu – albo umiejętne – prowadzące do przyjemności. Jak odkrył Buddha, nieumiejętne zamiary są zakorzenione w chciwości, niechęci lub złudzeniu; umiejętne zamiary są zakorzenione w stanach umysłu wolnych od chciwości, niechęci i złudzenia. Umiejętne zamiary stanowią szczególny rodzaj dobrych intencji, ponieważ dobre intencje wynikające ze złudzenia mogą prowadzić do bólu. Innymi słowy, nie wszystkie dobre intencje są umiejętne, ale wszystkie umiejętne zamiary są dobre. Dobra intencja musi być wolna od złudzenia, by była naprawdę umiejętna.
Skutków działania można doświadczać zarówno teraz, w chwili obecnej, jak i w przyszłości. Dlatego twoje obecne doświadczenie składa się z trzech elementów: skutków dawnych zamiarów o długotrwałym oddziaływaniu, obecnych zamiarów oraz ich bezpośrednich skutków. Dawne zamiary dostarczają surowca, z którego obecne zamiary kształtują twoje rzeczywiste doświadczenie chwili obecnej.
Ponieważ przez cały czas działasz, kierując się zamiarami, a wiele różnych dawnych działań może dostarczać surowca dla każdej obecnej chwili, działanie kammy bywa bardzo złożone. Buddha posługiwał się obrazem pola, na którym znajduje się wiele nasion. Niektóre są dojrzałe i gotowe wykiełkować, jeśli otrzymają odrobinę wilgoci; inne wykiełkują dopiero później, niezależnie od tego, jak obficie podlewasz je teraz; jeszcze inne zostaną zagłuszone przez pozostałe i obumrą, zanim wykiełkują. Obecne zamiary dostarczają wody, dzięki której dojrzewające nasiona – czy to dobre, czy złe – mogą wykiełkować.
W ten sposób dawna kamma ogranicza to, czego możesz doświadczyć w teraźniejszości – jeśli nasiono określonego rodzaju doświadczenia nie jest jeszcze gotowe do dojrzenia, żadna ilość wody nie sprawi, że wykiełkuje. W chwili obecnej możesz jednak swobodnie wybrać, które nasiona podlejesz. Oznacza to, że dawne działania nie kształtują teraźniejszości całkowicie. Bez choćby pewnej swobody wyboru pozwalającej kształtować teraźniejszość idea ścieżki praktyki nie miałaby sensu, ponieważ nie mógłbyś swobodnie zdecydować, czy nią podążać, czy nie.
W istocie to twoje obecne wybory decydują o tym, czy cierpisz z powodu dojrzewających nasion dawnej kammy. Nieumiejętne wybory w teraźniejszości mogą sprawić, że będziesz cierpieć nawet z powodu przyjemności, które stały się możliwe dzięki dawnym umiejętnym działaniom. Umiejętne wybory w teraźniejszości mogą uchronić cię przed cierpieniem nawet wtedy, gdy doświadczasz bólu, który stał się możliwy wskutek dawnych nieumiejętnych działań.
Jeśli chodzi o odradzanie się, Buddha zwykle opisywał je jako formę stawania się (bhava). Termin ten oznacza przyjmowanie tożsamości w określonym świecie doświadczenia. Najwyraźniej wybrał to słowo dlatego, że w jego opisie stawanie się jest procesem zachodzącym zarówno w dużej skali – kiedy w chwili śmierci ciała proces świadomości przenosi się do nowego świata i przyjmuje nową tożsamość – jak i w małej skali, kiedy w umyśle pojawia się świat myśli skupiony wokół określonego pragnienia, a ty zamieszkujesz ten świat w wyobraźni.
Stawanie się w małej skali napędza ten proces w obu skalach. Zaczyna wykraczać poza twoją wyobraźnię i wkraczać w świat, gdy tak mocno przywiązujesz się do jakiegoś pragnienia, że zaczynasz się nim kierować w działaniu. Powiedzmy, że masz ochotę na lody czekoladowe. Twoje pragnienie zaczyna wówczas określać twój świat: obejmuje on wszystko, co pomaga ci zdobyć lody albo stoi ci na przeszkodzie. Rzeczy i ludzie niezwiązani z tym pragnieniem schodzą wówczas w twoim świecie na dalszy plan.
Twoja tożsamość w tym świecie ma natomiast dwie strony: „ja”, które znajdzie przyjemność w jedzeniu lodów – to twoje „ja” jako „konsument” – oraz „ja”, które potrafi zdobyć lody albo nie: twoje „ja” jako „producent”.
Kiedy porzucasz pragnienie lodów – ponieważ udało ci się je zdobyć i zjeść, rezygnujesz z prób ich zdobycia albo po prostu tracisz nimi zainteresowanie – zwykle przechodzisz do innego pragnienia. Wokół niego kształtuje się inne poczucie świata i inne poczucie tego, kim jesteś: nowe stawanie się.
Jeśli, jak często się zdarza, masz jednocześnie kilka konkurujących ze sobą pragnień, doświadczasz konkurujących ze sobą światów wewnętrznych i sprzecznych poczuć tożsamości. Dlatego możesz odczuwać wewnętrzne rozdarcie i nie być pewny swojego miejsca w świecie. To jeden z najczęstszych sposobów, w jakie stawanie się prowadzi do cierpienia.
Proces zastępowania jednego stawania się kolejnym może trwać bez końca. Właśnie w ten sposób stawanie się w małej skali wciąż się powtarza.
Kiedy kierujesz się w działaniu pragnieniami kształtującymi stawanie się w małej skali, kształtujesz stawanie się w dużej skali – zarówno w tym życiu, jak i w kolejnych. W ten sposób wydarzenia zachodzące w umyśle kierują procesem odradzania się po śmierci ciała.
W przeciwieństwie do myślicieli swoich czasów Buddha skupiał się nie na tym, „co” się odradza, lecz na tym, „jak” zachodzi ten proces. Dyskusje o tym, co się odradza, prowadzą bowiem donikąd. Natomiast zrozumienie kolejnych etapów tego procesu może pomóc ci umiejętnie nim pokierować – czy to po to, by przyjąć nowe stawanie się w dobrym świecie, czy też po to, by całkowicie wyjść poza proces stawania się.
Proces ten zależy od pragnienia. Świadomość, która również jest procesem, nie potrzebuje ciała, by nadal funkcjonować. Może przywiązać się do pragnienia, a pragnienie poprowadzi ją ku nowemu stawaniu się. W ten sposób świadomość trwa po śmierci ciała. Jeśli pragnienie jest względnie umiejętne, poprowadzi do dobrego miejsca odrodzenia; jeśli nie – do złego.
Pierwsza wiedza Buddhy ukazała mu, że w kosmosie jest wiele światów, w których można się odrodzić. Światy te dzielą się na trzy główne poziomy. Pierwszy obejmuje światy zmysłowe: od piekieł pełnych dotkliwego cierpienia, poprzez świat duchów, świat zwierząt i świat ludzi, aż po liczne światy niebiańskie, w których doświadcza się intensywnych przyjemności zmysłowych. Drugi poziom obejmuje wyższe niebiosa, których mieszkańcy karmią się subtelniejszymi przyjemnościami czystej „formy materialnej”, takimi jak poczucie zamieszkiwania subtelnego ciała, odczuwanego od wewnątrz jako przyjemne. Trzeci obejmuje jeszcze wyższe poziomy czystej bezforemności, których mieszkańcy doświadczają takich wymiarów jak nieskończona przestrzeń, nieskończona świadomość czy nicość.
Buddha dostrzegł również, że wszystkie te poziomy są nietrwałe i niestabilne. Na przykład mieszkańcy piekieł w końcu je opuszczą i odrodzą się gdzie indziej; nawet mieszkańcy najwyższych niebios z czasem spadną do niższych światów. Poziomy te są nietrwałe, ponieważ wszystkie przebywające w nich istoty muszą się karmić, by w nich pozostać. W niektórych przypadkach pokarm jest czysto fizyczny; w innych może to być pokarm emocjonalny lub fizyczny, czerpany z prób znalezienia zaspokojenia w przyjemnościach, bogactwie, władzy, pozycji społecznej czy relacjach z innymi. Jednak niezależnie od rodzaju pokarmu żadne jego źródło nie jest wieczne.
Pierwsza wiedza Buddhy ukazała mu również, że nie ma żadnej gwarancji, iż z życia na życie będziemy przemieszczać się w kosmosie coraz wyżej. Istoty wznoszą się i upadają, wznoszą się i upadają, raz za razem. Dlatego nazwał proces przechodzenia z jednego życia do kolejnego saṃsārą: nieustanną wędrówką.
Druga wiedza ukazała mu, że przebieg wędrówki istot kształtują ich działania. Tak jak dawna kamma dostarcza surowca dla chwili obecnej w tym życiu, tak też dostarcza surowca dla twojego kolejnego stawania się po śmierci. Umiejętna kamma umożliwia odrodzenie w dobrych miejscach; nieumiejętna kamma otwiera drogę do złych miejsc odrodzenia. Istoty przebywające w dobrych miejscach odrodzenia mogą tak bardzo zachwycić się swoimi przyjemnościami, że stają się lekkomyślne i popadają w samozadowolenie. Często zapominają wtedy o dalszym tworzeniu umiejętnej kammy. Dlatego mogą upaść, gdy wyczerpią się skutki ich dawnej umiejętnej kammy.
Ponieważ świadomość i pragnienie mogą bez końca karmić się sobą nawzajem, proces powtarzającego się stawania się trwa bez końca, chyba że opanujesz umiejętność, która pozwala go zakończyć. Ponieważ w procesie tej wędrówki jedynie wznosimy się i upadamy, raz za razem, nie ma on celu ani sensu. Ponieważ wymaga nieustannego karmienia się, jest nie tylko niepewny, lecz także pełen cierpienia i bólu: napędzają go głód i niepewność co do tego, skąd weźmiesz następny pokarm. Obciąża też innych – tych, którzy dostarczają ci pożywienia lub roszczą sobie prawa do tych samych źródeł pokarmu co ty.
Uświadomiwszy sobie te fakty, Buddha dostrzegł, że szczęścia, którego szukał, nie można znaleźć nigdzie w kosmosie stawania się, nawet na jego najwyższych poziomach. Jednak brak sensu w saṃsārze dawał mu swobodę nadania własnego sensu swojemu życiu. Z obu tych powodów zrozumiał, że jedynym sposobem znalezienia szczęścia i sensu będzie odkrycie drogi prowadzącej do zakończenia stawania się. Dlatego wieczorem w dniu swego Przebudzenia skierował umysł ku trzeciej wiedzy: jak położyć kres wypływom, które „wypływają” z umysłu i zalewają go pragnieniem i stawaniem się. Dostrzegł, że rozwiązanie problemu nie znajduje się „tam, na zewnątrz”, w kosmosie, lecz „tu, wewnątrz” – w umyśle.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- Kamma & rebirth
- Źródło oryginału
- dhammatalks.org
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.