Cztery Szlachetne Prawdy

Rozdział 4 · Thanissaro Bhikkhu · Nauki Buddy. Wprowadzenie

Cztery Szlachetne Prawdy przedstawiają cierpienie jako problem możliwy do rozwiązania i wskazują cztery zadania: zrozumieć cierpienie, porzucić jego przyczynę, urzeczywistnić ustanie i rozwinąć prowadzącą do niego ścieżkę. Mowa wyjaśnia, jak pragnienie i przywiązanie podtrzymują cierpienie oraz jak rozpoznawać te procesy we własnym doświadczeniu. Praktyczny kierunek wyznacza Szlachetna Ośmioraka Ścieżka: rozwijanie moralności, skupienia i wnikliwości, które pozwalają porzucać nieumiejętne stany umysłu i doprowadzić do ustania pragnienia.

Nagranie

Pobierz MP3

Tekst

Wgląd, który położył kres pragnieniu, polegał na przyjrzeniu się obecnemu doświadczeniu i podzieleniu go na cztery kategorie: „dukkha” (cierpienie, napięcie), przyczyna cierpienia, ustanie cierpienia oraz ścieżka prowadząca do ustania cierpienia. Z każdą z tych kategorii wiązało się określone zadanie. Buddha dostrzegł bowiem, że każdy, kto chce położyć kres cierpieniu, musi zrobić właśnie to: w pełni zrozumieć cierpienie, porzucić jego przyczynę, urzeczywistnić jego ustanie i rozwinąć ścieżkę prowadzącą do jego ustania. Kiedy Buddha wypełnił wszystkie cztery zadania, doświadczył uwolnienia. To właśnie było jego Przebudzenie.

Gdy zaczął nauczać, nazwał te cztery kategorie Czterema Szlachetnymi Prawdami – „szlachetnymi” w tym sensie, że uszlachetniały umysł i prowadziły do szlachetnego celu, którego poszukiwał. Prawdy te ujmują cierpienie jako problem, który można rozwiązać. Podejście to przypomina sposób, w jaki umiejętny lekarz leczy chorobę: rozpoznaje objawy, dociera do ich przyczyny, stwierdza, że chorobę można wyleczyć przez usunięcie przyczyny, i zaleca kurację, która ma tę przyczynę usunąć.

Prawdy te tworzą ramy dla wszystkich pozostałych nauk Buddhy, warto więc poznać je nieco dokładniej.

Pierwsza Szlachetna Prawda. Wbrew powszechnemu przekonaniu Buddha nie nauczał, że życie jest cierpieniem. Wymieniał natomiast wiele aspektów życia, które są niewątpliwie bolesne – takich jak starzenie się, choroba i śmierć – i wskazywał, że w każdym z tych przypadków cierpienie bierze się z przywiązania do pięciu rodzajów aktywności, które nazwał „khandhami”. Słowo khandha oznacza w języku pāḷijskim, języku najwcześniejszych tekstów buddyjskich, „stertę” lub „stos”. Zazwyczaj tłumaczy się je jednak jako „składowa”, aby podkreślić, że aktywności te są na ogół przypadkowe i nieuporządkowane. Choć próbujemy narzucić im pewien porządek, by zaspokoić nasze pragnienia, ostatecznie nie poddają się naszej całkowitej kontroli.

Każda z tych aktywności wiąże się z odżywianiem – zarówno fizycznym, jak i emocjonalnym. Odpowiada to wglądowi Buddhy, że odżywianie – choć może wydawać się przyjemne – w rzeczywistości wiąże się z napięciem, a konieczność nieustannego odżywiania się pociąga za sobą cierpienie. Są to następujące aktywności:

• Doświadczanie „formy materialnej”: zarówno formy ciała, które trzeba odżywiać i które posłuży nam do poszukiwania pożywienia, jak i przedmiotów materialnych, które posłużą nam za pokarm. (Buddha uważał formę ciała za rodzaj aktywności, ponieważ nieustannie ulega ona rozpadowi). Kiedy odżywiamy się w wyobraźni, „forma” odnosi się do wszelkich postaci, jakie przybieramy w wyobraźni, oraz do wyobrażonych form, z których czerpiemy przyjemność.

• „Odczucie”: bolesne odczucie głodu lub braku, które skłania cię do poszukiwania pożywienia; przyjemne odczucie zadowolenia, gdy znajdziesz coś do jedzenia; oraz dodatkowa przyjemność, kiedy rzeczywiście to zjadasz. Te odczucia również są aktywnościami, ponieważ możesz ich doświadczać tylko wtedy, gdy kierujesz na nie uwagę.

• „Postrzeganie”: zdolność rozpoznawania rodzaju odczuwanego głodu oraz tego, co w świecie twojego doświadczenia może go zaspokoić. Postrzeganie odgrywa też kluczową rolę w rozpoznawaniu, co jest pożywieniem, a co nim nie jest.

• „Wytworzenie”: to termin techniczny oznaczający „zestawianie ze sobą”, odnoszący się przede wszystkim do zamierzonych prób kształtowania własnego doświadczenia. W kontekście odżywiania odnosi się do tego, jak obmyślasz i oceniasz sposoby znajdowania pożywienia, zdobywania go, gdy już je znajdziesz, oraz przygotowywania, jeśli w stanie surowym nie nadaje się do jedzenia.

• „Świadomość”: bycie świadomym wszystkich tych aktywności.

Same w sobie aktywności te nie muszą być bolesne, lecz przywiązanie do nich czyni je cierpieniem. Pāḷijskie słowo oznaczające przywiązanie, „upādāna”, oznacza również czerpanie pokarmu – tak jak drzewo czerpie substancje odżywcze z gleby, a ogień żywi się paliwem. Pokazuje to, że cierpienie bierze się z odżywiania na dwóch poziomach: emocjonalnie karmimy się aktywnościami, które służą łagodzeniu naszego fizycznego i emocjonalnego głodu.

Przywiązujemy się do składowych na cztery sposoby:

• Przez „zmysłowość”: fascynację myślami o tym, jak zdobywać przyjemności zmysłowe i się nimi cieszyć. W kontekście odżywiania odnosi się to do naszej fascynacji planowaniem, jak będziemy się karmić – czy to pokarmem fizycznym, czy też innymi przyjemnościami zmysłowymi. W istocie bardziej przywiązujemy się do fantazji o przyjemnościach zmysłowych niż do samych przyjemności.

• Przez „nawyki i praktyki”: upieranie się, że pewne rzeczy trzeba robić w określony sposób, niezależnie od tego, czy jest on rzeczywiście skuteczny. W kontekście odżywiania odnosi się to do naszego upierania się przy określonych sposobach zdobywania fizycznego i emocjonalnego pokarmu. W bardziej skrajnych przypadkach oznacza kurczowe trzymanie się zachowań rytualnych: przekonanie, że wszystko zależy od prawidłowego odprawienia określonego rytuału.

• Przez „poglądy”: upieranie się, że określone poglądy są słuszne, niezależnie od skutków trzymania się ich; albo przekonanie, że samo wyznawanie określonego poglądu uczyni nas czystymi lub lepszymi od innych ludzi. W kontekście odżywiania odnosi się to do naszych poglądów na temat tego, co można, a czego nie można jeść. Może jednak również dotyczyć tego, jak ludzie karmią się poglądami politycznymi, religijnymi czy filozoficznymi.

• Przez „doktryny dotyczące ja”: przekonania o tym, kim jesteśmy i jakimi ludźmi się stajemy, odżywiając się – fizycznie lub emocjonalnie – w określony sposób. Może to obejmować również przekonania o tym, czy mamy prawdziwe ja, a jeśli tak, to czym ono jest.

Ponieważ te formy przywiązania nieuchronnie wiążą się z cierpieniem, stanowią główny problem, który nauki Buddhy mają rozwiązać.

Druga Szlachetna Prawda. Przywiązanie wynika z trzech rodzajów pragnienia, które prowadzą do dalszego stawania się – zarówno na małą, jak i na wielką skalę. Podobnie jak pāḷijskie słowo oznaczające przywiązanie wiąże się z odżywianiem, słowo oznaczające pragnienie – „taṇhā” – dosłownie znaczy „pragnienie picia”. Karmimy się, ponieważ odczuwamy głód i pragnienie. Aby położyć kres potrzebie odżywiania się, musimy położyć kres głodowi i pragnieniu. Te trzy rodzaje pragnienia to:

• Pragnienie zmysłowości.

• Pragnienie stawania się.

• Pragnienie niestawania się.

Ten ostatni rodzaj pragnienia najbardziej przeczy intuicji. Mogłoby się bowiem wydawać, że pragnienie położenia kresu stawaniu się pomoże nam położyć kres cierpieniu. W rzeczywistości jednak, gdy umysł zaczyna pragnąć zakończenia określonego rodzaju stawania się – czy to na wielką skalę, gdy pragnie zakończyć związek lub popełnić samobójstwo, czy też na małą skalę, gdy pragnie zakończyć wyobrażenia skupione wokół określonego pragnienia – przyjmuje nową tożsamość: niszczyciela. I to staje się jego nowym stawaniem się.

Oznacza to, że ścieżka prowadząca do kresu cierpienia wymaga przemyślanej strategii w dwóch względach. Po pierwsze, musi oddziaływać na stany stawania się pośrednio. Zamiast skupiać się bezpośrednio na nich, musi skupiać się na rozwijaniu beznamiętności wobec ich „przyczyn”. Po drugie, motywacją do podążania ścieżką musi być nie niszczenie stawania się, lecz porzucanie nieumiejętnych właściwości umysłu i rozwijanie właściwości umiejętnych, które pozwolą stawaniu się samoistnie wygasnąć.

Ponieważ te trzy rodzaje pragnienia powodują przywiązanie, które stanowi cierpienie i prowadzi do stawania się, to właśnie w nie musi być przede wszystkim wymierzona ścieżka prowadząca do kresu cierpienia. Dlatego Buddha bardzo szczegółowo opisał nie tylko etapy, poprzez które trzy rodzaje pragnienia prowadzą do przywiązania, ale także etapy prowadzące do samych tych pragnień. Pełny ciąg tych etapów nazywa się współzależnym powstawaniem lub uwarunkowanym powstawaniem (paṭicca samuppāda). Choć lista jest długa (zob. ramkę), na uwagę zasługują cztery jej cechy:

  1. Chociaż niektóre nazwy etapów mogą wydawać się dziwne, wszystkie odnoszą się do czegoś, czego doświadczasz bezpośrednio w swoim ciele i umyśle. Cierpienia doświadczasz bezpośrednio, w tej części swojej świadomości, której nie dzielisz i nie możesz dzielić z nikim innym. Podobnie przyczyny cierpienia są czymś, co robisz na tym samym poziomie doświadczenia.

  2. Wiele etapów, w tym zamiar zaliczany do kammy, poprzedza kontakt w obrębie sześciu zmysłów. Oznacza to, że przez sposób myślenia, a nawet oddychania, możesz nieświadomie przygotować się do tego, by cierpieć nawet wskutek przyjemnych doświadczeń zmysłowych.

  3. Lista zawiera wiele pętli sprzężenia zwrotnego: czynniki występujące na jednym etapie, takie jak odczucie, pojawiają się ponownie na późniejszych etapach. Oznacza to, że zależności między czynnikami na liście są bardzo złożone.

  4. Cały ciąg zależy od niewiedzy dotyczącej Czterech Szlachetnych Prawd. Nie oznacza to po prostu nieznajomości tych prawd. Chodzi raczej o to, że nie rozpatrujesz doświadczenia w ich kategoriach – na przykład wtedy, gdy patrzysz na doświadczenie w kategoriach „ja” i „moje” albo „nie ja” i „nie moje”.

Jeśli jednak wiedzę o Czterech Szlachetnych Prawdach zastosujesz na którymkolwiek etapie tego ciągu, przekształci ona ten etap z przyczyny cierpienia w część ścieżki prowadzącej do jego kresu. Na przykład, jeśli zastosujesz tę wiedzę do wdechu i wydechu, należących do etapu wytworzenia, oddech stanie się częścią ścieżki. W ten sposób możesz nauczyć się nie cierpieć nawet wskutek nieprzyjemnych wrażeń zmysłowych. Kiedy wiedza staje się na tyle pełna, że rodzi całkowitą beznamiętność wobec któregokolwiek z etapów, pozwala mu się rozpaść i ustać. Skutki tego ustania rozchodzą się przez liczne pętle sprzężenia zwrotnego, umożliwiając ustanie całego ciągu. Pragnienie zostaje porzucone i umysł już nie cierpi. W ten sposób wiedza ujmująca doświadczenie w kategoriach Czterech Szlachetnych Prawd – pierwszy czynnik ścieżki prowadzącej do kresu cierpienia, o której mówi czwarta Szlachetna Prawda – prowadzi do ustania cierpienia, o którym mówi trzecia Szlachetna Prawda. Tak jak przyczyny cierpienia tkwią wewnątrz nas, tak też można położyć mu kres od wewnątrz.

Trzecia Szlachetna Prawda. Cierpienie ustaje, kiedy ustają trzy rodzaje pragnienia. Dzieje się to wówczas, gdy dzięki ustaniu niewiedzy z umysłu znika ostatni ślad namiętności wobec tych form pragnienia.

Czwarta Szlachetna Prawda. Ścieżka prowadząca do ustania cierpienia nazywana jest również Drogą Środka, ponieważ unika dwóch skrajności: (1) oddawania się przyjemnościom zmysłowym oraz (2) poświęcania się bolesnemu samoudręczaniu. Nie oznacza to jednak, że ścieżka prowadzi przez umiarkowane przyjemności i umiarkowany ból. Zamiast tego traktuje przyjemność skupienia wraz z wglądem w ból przywiązania nie jako cele same w sobie, lecz jako narzędzia służące osiągnięciu wyższego celu: Bezśmiertelności.

Ścieżka jednak nie „powoduje” Bezśmiertelności. Gdyby bowiem cokolwiek powodowało Bezśmiertelność, nie byłaby ona nieuwarunkowana. Ścieżka natomiast „prowadzi do” Bezśmiertelności – tak jak droga prowadząca do góry nie jest przyczyną powstania tej góry, ale pozwala ci do niej dotrzeć.

Ścieżka składa się z ośmiu czynników. Ponieważ pozwalają one osiągnąć cel szlachetnego poszukiwania, całość nazywa się Szlachetną Ośmioraką Ścieżką. Wszystkie te czynniki określa się jako „właściwe”, ponieważ skutecznie prowadzą do celu, którym jest Przebudzenie. Podobnie jak cierpienie i jego przyczyny, są one czymś, czego możesz bezpośrednio doświadczać, choć aby je rozwinąć, potrzebujesz pewnego przygotowania w praktyce Dhammy.

Są to następujące czynniki:

• „Właściwy Pogląd”: postrzeganie doświadczenia w kategoriach Szlachetnych Prawd.

• „Właściwa Intencja”: zdecydowanie, by porzucić myśli o zmysłowości, myśli pełne wrogości i myśli o krzywdzeniu.

• „Właściwa mowa”: powstrzymywanie się od kłamstwa, czyli celowego przeinaczania prawdy; mowy dzielącej ludzi, mającej rozbijać przyjaźnie między nimi lub zapobiegać ich powstawaniu; mowy szorstkiej, mającej zranić czyjeś uczucia; oraz próżnej paplaniny, czyli mówienia bez jasno określonego zamiaru.

• „Właściwe działanie”: powstrzymywanie się od zabijania, kradzieży i niedozwolonych stosunków seksualnych.

• „Właściwy sposób życia”: powstrzymywanie się od wszelkich nieuczciwych lub krzywdzących sposobów zarabiania na życie, a także takich, które mają celowo wzbudzać namiętność, niechęć lub złudzenie w sobie bądź w innych.

• „Właściwy Wysiłek”: wzbudzanie chęci i podejmowanie wytrwałego wysiłku, by zapobiegać pojawianiu się w umyśle nieumiejętnych stanów; porzucać te, które już się pojawiły; wzbudzać w umyśle stany umiejętne; oraz w pełni rozwijać te, które już się pojawiły. Powszechnym nieporozumieniem jest przekonanie, że Buddha uznawał wszelkie formy pragnienia za przyczyny cierpienia. Tak jednak nie jest. Właściwy Wysiłek jest motywowany pragnieniami, które prowadzą do kresu przywiązania, dlatego należą one do ścieżki prowadzącej do kresu cierpienia.

• „Właściwa Uważność”: innym powszechnym nieporozumieniem jest przekonanie, że „uważność” oznacza niereaktywną świadomość wszystkiego, co się pojawia. W rzeczywistości uważność oznacza utrzymywanie czegoś w pamięci. Najogólniej rzecz ujmując, „właściwa” uważność oznacza pamiętanie o potrzebie porzucania nieumiejętnych właściwości i rozwijania właściwości umiejętnych. Zachowuje też w pamięci najskuteczniejsze sposoby doprowadzenia tej pracy do końca.

Aby ustanowić uważność, potrzebujesz ramy odniesienia. Istnieją cztery takie ramy: ciało samo w sobie, odczucia same w sobie, umysł sam w sobie oraz właściwości umysłu same w sobie. „Same w sobie” oznacza tutaj obserwowanie ich w chwili obecnej, bez odnoszenia się do ich znaczenia w świecie zewnętrznym. Na przykład utrzymywanie uwagi na oddechu, bez myślenia o sprawach z nim niezwiązanych, jest jednym ze sposobów skupiania się na ciele samym w sobie. Dostrzeganie odczuć wynikających z utrzymywania uwagi na oddechu w chwili, gdy się pojawiają, byłoby sposobem pozostawania przy odczuciach samych w sobie – i tak dalej.

Aby uważność mogła trwale opierać się na tych ramach odniesienia, potrzebuje pomocy dwóch innych właściwości: czujności i żarliwości. Czujność pozwala ci być świadomym tego, co robisz w chwili obecnej, oraz skutków swoich działań. Uważność rozpoznaje twoje działania jako umiejętne lub nieumiejętne i pamięta, jak w każdym z tych przypadków odpowiednio zareagować. Żarliwość jest w istocie tym samym co Właściwy Wysiłek: podejmowanym całym sercem wysiłkiem, by robić to, co umiejętne, zgodnie ze wskazówkami uważności.

Kiedy uważność jest w ten sposób dobrze ustanowiona, staje się tematem ostatniego czynnika ścieżki:

• „Właściwe Skupienie”: jest ono tożsame ze wszystkimi czterema poziomami jhāny, które bodhisatta praktykował w noc swojego Przebudzenia.

Pierwsza jhāna obejmuje poczucie przyjemności i radosnego uniesienia, które biorą się z tymczasowego porzucenia zmysłowości oraz innych nieumiejętnych właściwości, a także ze skierowania myśli na jeden obiekt – na przykład oddech. Jednocześnie oceniasz, jak dostroić umysł i obiekt, by ściśle i harmonijnie do siebie pasowały. Następnie pozwalasz, by wynikające z tego odczucia przyjemności i radosnego uniesienia rozprzestrzeniły się po całym ciele.

Druga jhāna obejmuje silniejsze poczucie przyjemności i radosnego uniesienia, które pojawia się, gdy umysł nie musi już kierować myśli ku obiektowi ani go oceniać i może po prostu doświadczyć jedności z nim. Także tutaj pozwalasz, by przyjemność i radosne uniesienie przeniknęły i wypełniły całe ciało.

Trzecia jhāna obejmuje subtelniejszą przyjemność fizyczną oraz równowagę umysłu, które pojawiają się, gdy umysł nie potrzebuje już karmić się radosnym uniesieniem. Ponownie pozwalasz, by przyjemność wypełniła całe ciało.

Czwarta jhāna obejmuje równowagę i oczyszczoną uważność, wynikające ze zdolności do puszczenia przyjemności oraz subtelnego napięcia, które wiąże się nawet z tak subtelną przyjemnością. Wdech i wydech ustają, ponieważ zmniejsza się zapotrzebowanie ciała na tlen, a ciało wypełnia jasna, klarowna świadomość.

Jak zauważyliśmy wyżej, to Właściwy Pogląd rzeczywiście doprowadza do ustania pragnienia przez rozwijanie beznamiętności wobec etapów procesów, które do niego prowadzą. Aby jednak mógł wykonać tę pracę, musi zostać wzmocniony przez wszystkie pozostałe czynniki ścieżki, a zwłaszcza przez Właściwe Skupienie. W porównaniu użytym przez Buddhę przyjemność Właściwego Skupienia jest pokarmem, który odżywia pozostałe czynniki, gdy wykonują swoją pracę.

Osiem czynników szlachetnej ścieżki dzieli się na trzy grupy. Dwa pierwsze – Właściwy Pogląd i Właściwa Intencja – należą do „wnikliwości”; trzy następne – Właściwa mowa, Właściwe działanie i Właściwy sposób życia – należą do „moralności”; a trzy ostatnie – Właściwy Wysiłek, Właściwa Uważność i Właściwe Skupienie – do „skupienia”. Z tego powodu ścieżkę nazywa się czasem Potrójnym Treningiem: w doskonaleniu moralności, doskonaleniu umysłu (skupieniu) i doskonaleniu wnikliwości.

Źródło i licencja

Oryginalny tytuł
The four noble truths
Źródło oryginału
dhammatalks.org
Licencja
Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)
Nota
Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.