← Wróć do zbioru Nauki Buddy. Wprowadzenie
Trzy cechy
Nietrwałość, cierpienie i nie-ja to trzy sposoby postrzegania, które pomagają wykonywać zadania związane z Czterema Szlachetnymi Prawdami i stopniowo uwalniać się od przywiązania. Nie-ja nie oznacza twierdzenia o nieistnieniu ja, lecz rozpoznanie, że czegoś nie warto uznawać za siebie ani za swoje. W praktyce te sposoby postrzegania służą najpierw porzucaniu tego, co zakłóca skupienie, a gdy ścieżka spełni swoje zadanie — odpuszczeniu również jej czynników i samych tych sposobów postrzegania, prowadząc do pełnego wyzwolenia.
Nagranie
Tekst
Jak wspomniano wyżej, z każdą z Czterech Szlachetnych Prawd wiąże się pewne zadanie: cierpienie należy w pełni zrozumieć, jego przyczynę porzucić, jego ustanie urzeczywistnić, a ścieżkę prowadzącą do jego ustania rozwinąć.
Buddha podał wiele narzędzi pomagających wykonać te zadania. Do najważniejszych należy zestaw sposobów postrzegania, często nazywanych trzema cechami, choć trafniej byłoby mówić o trzech sposobach postrzegania.
Są to sposoby postrzegania nietrwałości (anicca), cierpienia (dukkha) i nie-ja (anattā). Postrzeganie nietrwałości kieruje uwagę na to, że rzeczy zmieniają się tak, że nie można na nich polegać jako na źródłach trwałego szczęścia. Postrzeganie cierpienia kieruje uwagę na to, że gdy źródła szczęścia są zawodne, samo szczęście również staje się naznaczone cierpieniem. Postrzeganie nie-ja kieruje uwagę na to, że niczego, co nietrwałe lub naznaczone cierpieniem, nie warto uznawać za „siebie” ani za „swoje”. Lepiej to odpuścić.
Te sposoby postrzegania pomagają wykonywać zadania związane z każdą ze Szlachetnych Prawd. Na przykład w odniesieniu do pierwszej Szlachetnej Prawdy Buddha zaleca stosowanie każdego z nich do każdej ze składowych. Postrzeganie odczuć jako nietrwałych oznacza na przykład skupienie się na tym, że nieustannie się zmieniają. Zwraca to uwagę na fakt, że żadne odczucie nie może stanowić pewnego źródła szczęścia i dobrego samopoczucia. Ponieważ każde odczucie jest nietrwałe i niestabilne, jest naznaczone cierpieniem. A ponieważ jest naznaczone cierpieniem, nie podlega w pełni twojej kontroli i nie warto uznawać go za swoją własność. Jest zatem nie-ja: innymi słowy, nie warto się do niego przywiązywać.
Niektórzy błędnie zinterpretowali naukę o nie-ja jako twierdzenie, że nie istnieje żadne ja. Jednak Buddha uznał zarówno pogląd „Mam ja”, jak i pogląd „Nie mam ja” za błędne. „Nie-ja” jest natomiast sądem wartościującym: mówi po prostu, że przedmiotu postrzeganego jako nie-ja nie warto uznawać za „mnie”, „moje ja” czy „to, czym jestem”, ponieważ takie uznanie automatycznie pociąga za sobą cierpienie. Ten sposób postrzegania pomaga osłabić wszelką chęć uchwycenia się którejkolwiek ze składowych przez którykolwiek z czterech rodzajów przywiązania, a zwłaszcza przez czwarty: przywiązanie za pośrednictwem doktryn dotyczących ja.
W odniesieniu do drugiej Szlachetnej Prawdy te trzy sposoby postrzegania można podobnie zastosować do trzech rodzajów pragnienia oraz do procesów, które do nich prowadzą. Pozwala to dostrzec, że do nich również nie warto się przywiązywać.
Jeśli chodzi o trzecią Szlachetną Prawdę, postrzeganie nietrwałości i cierpienia nie odnosi się do ustania cierpienia, gdyż oznacza ono zetknięcie z Bezśmiertelnością, która nie podlega zmianie i jest wolna od cierpienia. Jednak przy zetknięciu z Bezśmiertelnością można poczuć namiętność wobec jej postrzegania, a wokół tego postrzegania dać początek subtelnemu poczuciu tożsamości oraz stawaniu się. Stanowiłoby to przeszkodę w całkowitym wyzwoleniu. Dlatego na tym etapie często potrzebne jest postrzeganie nie-ja, aby przeciąć tę namiętność i w pełni urzeczywistnić ustanie.
Jeśli chodzi o czwartą Szlachetną Prawdę, wszystkie trzy sposoby postrzegania pełnią dwie odrębne funkcje w praktyce uważności i skupienia. Na początku praktyki można je stosować do każdej myśli lub przedmiotu, które mogłyby zakłócić skupienie, by dostrzec, że nie warto się nimi interesować. Na końcowym etapie praktyki – gdy wykorzenione zostały już przywiązania do wszystkiego poza ścieżką – te sposoby postrzegania stosuje się do wszystkich czynników samej ścieżki.
Na przykład zaczynasz dostrzegać, że nawet jhāna składa się ze składowych: materialnej formy oddechu, odczuć przyjemności i radosnego uniesienia, postrzegania oddechu, które utrzymuje umysł w jednym miejscu, wytworzeń w postaci ukierunkowanej myśli i oceny oraz świadomości wszystkich tych rzeczy. Zaczynasz również dostrzegać, że nawet wnikliwość działa za pośrednictwem wytworzeń myślowych i postrzegania. Gdy te czynniki ścieżki wykonają już swoje zadanie, umysł może zastosować do nich trzy sposoby postrzegania. Rodzi to beznamiętność nawet wobec ścieżki, która wówczas ustaje. Umysł może wtedy porzucić nawet te trzy sposoby postrzegania i osiągnąć pełne wyzwolenie.
W ten sposób zadania związane z Czterema Szlachetnymi Prawdami zostają wykonane zgodnie z kolejnymi krokami ostatniej czwórki ćwiczeń we wspomnianej wyżej medytacji oddechu: kontemplacją nietrwałości (wraz z cierpieniem i nie-ja), beznamiętnością, ustaniem i porzuceniem.
Źródło i licencja
- Oryginalny tytuł
- The three characteristics
- Źródło oryginału
- dhammatalks.org
- Nota
- Polska wersja została przygotowana w ramach niezależnego projektu edukacyjnego. Więcej o sposobie pracy: O projekcie.